مئولانا و فلسفه

   

  جئودت قیلیچ 

مئولانا و فلسفه  

   

  بو مقاله میزده بیر متصوف اولاراق مئولانا’نین فلسفه یه و فیلوسوفلارا باخیش آچیسینی و گئتیردیگی ائلئشدیریلری اله آلمایا چالیشدیق. مئولانا’نین عینی غزالی کیمی قایقیسی دینی اولدوغوندان فلسفه یه قارشی توتومو اولومسوز اولموشدور. فلسفه یه هم کندی آلانیندان هم ده کندی آلانی نین دیشیندان پئک چوخ ائلئشدیری یؤنلتیلمیشدیر. مئولانا فیلوسوف دئییل متصوفدیر و فلسفه یه دیشاردان ائلئشدیری یؤنلتنلردن بیریدیر. مئولانا’یا گؤره فیلوسوفلارین دوشونجه لری و اینانچلاری نین دوغرولوغو تارتیشمالیدیر. اؤزللیکله بیلگی نی الده ائتمه ده و حقیقته اولاشمادا توتدوقلاری یول، قوللاندیقلاری مئتد یئترسیز قالماقدادیر. صاف عاغلی گرگیندن آرتیق یوخسلتمکده دیرلر. کندی عاغیللارینجا قییاس و ایستیدلاللرده بولونماقدادیرلار. بو دا اونلاری آشیری شوبهه یه و وهمه سوروکلمکده دیر. 

   

گیریش

   

  آنادولو’دا دوغوپ گلیشن تصوقی دوشونجه لرین اؤنده گلن تمثیلجیلریندن بیری ده هیچ شوبهه سیز مئولانا جلال الدین رومی (1207-1273)’دیر. وفاتی نین آردیندان 7 عصردن آرتیق بیر زامان کئچمه سینه راغمن اونون دوشونجه لری سادجه آنادولو اینسانی نین دئییل، چئشیتلی دین و کولتوره صاحیب بوتون دونیا اینسانلاری نین ایلگی اوداغی اولمایا دوام ائتمکده دیر. ایرئنه ملیکوفف: «مئولانا’نین اثرلرینی دونیا میللتلری کندی دیللرینه چئویریپ اوخوسالار، دونیادا کؤتولوک، حرب، کین، نئفرئت دییه بیر شی قالماز "  دئرکن، هانگی دی نین و کولتورون منسوبو اولورسا اولسون مئولانا’دا کندی حایات فلسفه سینه آیت بیر شیلر بولدوغو و حیسس ائتدیگی موحققدیر. بیززات کندیسی نین معنا دنیزی دییه تانیملادیغی مثنوی’دن حرکتله، اونون فلسفی دوشونجه یه ده اؤنملی ائتکیلری و قاتقیلاری اولدوغو موحققدیر. اؤزللیکله آنادولو’یا، اورادان دا بوتون دونیایا یاییلان «سئوگی» و «خوشگؤرو»  فلسفه سی بوگون داخی گونجللیگینی داها دا آرتیران اؤنملی قاوراملاردیر. 

   

  مئولانا’نین اثرلریندن یولا چیخاراق سالت راسیونل فلسفه یه باخیش آچیسی نین ناسیل اولدوغونو گؤرمک مومکوندور. بیر متصوف سالت فلسفه یه قارشی ناسیل بیر توتوم تاخینیر؟ بو توتوم اولوملو مودور یوخسا اولومسوز مودور؟ متصوف ایله فیلوسوف آراسیندا بیر دییالوق سؤز کونوسو اولابیلیر می؟ بو و بو کیمی سورولار هر زامان مراق کونوسودور و آراشدیریلماسی گرکن بیر خصوصدور. آنجاق کونو مئولانا اولدوغوندا بو مراق بیر کات داها آرتماقدادیر. شونو باشدان ایفاده ائتمک گرکیرسه مئولانا’نین فلسفه یه قارشی توتومو گئنل معنادا اولومسوزدور. آنجاق بو اولومسوزلوغون قایناغی نلردیر؟ بو توتومو منیمسه مه سینده فیلوسوفلارین نه قدر قاتقیسی واردیر؟ فلسفی دوشونجه ده نه کیمی عکسیکلیکلر گؤرموشدور؟ فلسفه  ندن حقیقتی بولمادا گئرچک معنادا رئهبئر اولاماماقدادیر؟ فلسفه  ندن متصوفلار تارافیندان هپ زیندیکلیقلا و اینکارجیلیقلا عینی کفه ده دَیَرلندیریلمکده دیر؟  

      بو سورولارا جاواپ آرارکن عینی زاماندا آراشدیرمامیزین چئرچئوئسینی ده اورتایا کویموش اولاجاغیز. آنجاق بونو یاپارکن فلسفه نین اولمازسا اولمازلاری اولان عاغیل، بیلگی، حیکمت و تئفئکقور کیمی قاوراملاری بو آراشدیرمامیزلا چوخ یاکیندان باغلانتیلی اولسا دا مقاله نین حجمینی زورلاماماق دوشونجه سییله باشکا بیر آراشدیرمانین کونوسونا بیراقماق دورومونداییز. چونکو بو قاوراملار، مئولانا’نین اثرلریندن یولا چیکیلاراق اله آلیناجاق اولورسا، هر بیری بیرئر آراشدیرمانین کونوسو اولاجاق قدر گئنیش بیر پئرسپئکتیفل دَیَرلندیریلمه سی مومکوندور. بیز بورادا، باهسی کئچئن قاوراملارا گیرمئدن مئولانا’نین سالت فلسفه یه یعاغلاشیملاری، تثپیت ائدئبیلدیگیمیز قدرییلا اله آلدیگی فلسفی پروبلملری کندی باخیش آچیسیندان دَیَرلندیریشینی، چئشیتلی کاتئگوریلرده دَیَرلندیردیغی، فیلوسوفلاری و اونلارین اؤزللیکلرینی بیززات اثرلریندن آلینتیلارا دا یئر وئرئرئک اله آلمایا چالیشاجاغیز. 

   

آ. مئولانا’دا فلسفی پارادیگمالارین شکیللنمه سینه ائتکی ائدن عنصورلر

   

  مئولانا’نین دوشونجه  دونیاسی نین شکیللنمه سی نین آرکا پلانیندا یئر آلان اونسورلارین باشیندا هیچ شوبهه سیز چوجوکلوغونو کئچیردیغی و بیر تورک کولتور مئرکئزی اولان بئله و جیواری نین تورک-ایسلام کولتور دایره سی گلمکده دیر. او زامانلار بئله شهری، ایسلام، هریستییان، زئردوشت، بودیست و یونان دوشونجه لری نین قایناشتیغی ائن اؤنملی علم سانات و تاریکات مئرکئزی ایدی. هانئفی-ماتوریدی آنلاییشی نین حاکیم اولدوغو بؤلگئده ایلمی و فلسفی تارتیشمالارین چوکچا یاشاندیغی بیر اورتام اولاراق دا موتئزیلی فیکیرلر و آراپچا’یا تئرجومه ائدیلن یونان فلسفه سی نین پروبلملری تارتیشیلییوردو. مئولانا’نین فلسفه  ایله تانیشماسی بو دؤنمه راستلاماقدادیر. حتی بئله شهرینی باباسییلا بیرلیکته تئرک ائتمه سی نین آلتیندا یاتان سئبئپلردن بیری موغول تهلکه سی، بیر دیگری نین ده فخرالدین رازی ایله باباسی سولطان العلما باهاددین ولد آراسیندا یاشانان فلسفی بیر تارتیشمادان قاینعاغلاندیغینی سؤیلمک مومکوندور.  

            یونان فلسفه سینه واقیف دؤنمین اونلو کئلامجی و موفسسیر فاهرئددین رازی، دینی حقیقتلری مانتیک و فلسفه  ایله آچیکلامایا چالیشان بیر الیمدی. مئولانا’نین باباسی نین وااز و سوهبئتلرینده، قایناغینی یونان فلسفه سیندن آلان و عاغلا دایانان بیر آنلاییش ایچینده بولونان الیملری تنقید ائتمه سیندن دولایی سولطانول’ل-اولما ایله فاهرئددین رازی’ نین آرالاری آچیلمیشدیر. بو آنلاشمازلیغا سولطان آلااددین موحاممئد هارزئمشاه’ین دا داهیل اولماسی اوزئرینه باهائددین ولد بئله’تن گؤچ ائتمه یه کارار وئرمیشدیر. باباسی ایله بولوندوغو موهیدین علم چئوره سییل بؤیل بیر اولای یاشانیرکن موحاممئد جلالددین هئنوز بئش وئیا آلتی یاشلاریندادیر. آنجاق هئللموت ریتتئر’ئ گؤره، سولطان ولد’ین بئله’تن گؤچ ائتمه سی نین سئبئبی، فاهرئددین رازی ایله اولان موناسئبئتلری ندنییل دئییل، موغول ایستیلاسی ندنییل گؤچ ائتتیکلرینی سؤیلر. 

            مئولانا، ایسلام دوشونجه سی نین اورتاک سنتئزینی اولوشدوران تاساوووف، کئلام و فلسفه  ساهالاریندا تارتیشیلان مسله لر حاققیندا بیرینجی ائلدن بیلگیلره صاحیبتیر. فاکات بو مسله لره چؤزوم گئتیرمه کونوسوندا کئلامجیلارین وئیا فیلوسوفلارین مئتدلارینی دئییل، تاساوووفون چؤزوم مئتدلارییلا یولا چیکمیشدیر. عینی زاماندا دینی علملرل تاساوووف آراسیندا بیر کؤپرو قورمایی باشارمیش غزالی دیشینداکی فیلوسوفلاردان پئک آرتیق ائتکیلندیغینی سؤیلمک مومکون دئییلدیر. اونون اثرلری، کئچمیش پئیگامبئرلرین آهلاکیندان، یونان دوشونجه سینه قدر چئشیتلیلیک آرز ائدن بیر میراث اوزئرینده، دئرینلشیپ گئنیشلیئن بیر یئلپازئده، دوغرو کابول اائتدیگی نه وارسا آلدیگی، یانلیش گؤردوغو نه وارسا، نئرئدن گلیرسه گلسین رئددائتدیگی سیرادان بیر ائکلئکتیزمین دئییل، اؤزگون فیکیرلرین یئر آلدیگی اثرلردیر. 

   

  مئولانا’نین یاشادیغی خییی. آسرین فلسفه ، حیکمت و علم آنلاییشینی ایی بیلدیگینی گؤرمکتئییز. فلسفه نین پروبلملریندن الم، دوکوز فعلک اون عاغیل، گؤکلرین مودئببیر عاغیللاری، دؤرت اونسور، عقل کل، کیمی فلسفی قاوراملار و پروبلملر حاققیندا بیلگی صاحیبی اولوپ یئر یئر اثرلرینده بو قاوراملاردان سؤز ائتمکده دیر. بونون یانی سیرا علمین قیده می مسله سی و بو مسله یه فیلوسوفلارین یعاغلاشیملارینی تنقیدی، هم مثنوی’ده هم ده فیهی ما فیه ایسیملی اثرینده اله آلینماقدادیر. آنجاق بو اله آلیش، بو پروبلمه بیر باخیش آچیسی کازاندیرماق وئیا چؤزوم گئتیرمک یئرینئ، فیلوسوفلاری و فلسفه یی کندی باخیش آچیسیندان دَیَرلندیرمک ایچین بیر مالزئمه اولاراق قوللانمایی آماچ ائدیندیغینی ده سؤیلمک دورومونداییز. آنجاق بو پروبلمین اله آلینیشیندا کانااتیمیزجه غزالی’نین ائتکیسی اولدوغو قوووتله مؤحتملدیر. هم بو پروبلمین اله آلینیشی هم ده ماتئریالیست، باتینی و سئپتیک (شوبهه چی) فلسفه یه قارشی تاخیندیغی اولومسوز و بیر او قدر دا کاتی توتوم، مئولانا’نین غزالی’نین ائتکیسی آلتیندا اولدوغونو سؤیلمئیی مومکون قیلماقدادیر. 

      بیلیندیغی کیمی غزالی، دینی قایقیلاردان دولایی فلسفه جیلرین ایلاهییات و مئتافیزیک آلانیندا دینه آیکیری دوشن و کوفره قدر واردیغینی ایدیعا اائتدیگی گؤروشلرینی تنقید ائتمیشدیر. او، بیر بوتون اولاراق فلسفه یی دئییل، ایسلام فیلوسوفلاری نین ایلاهییات آلانینداکی بازی گؤروشلرینی فلسفی بیر دیلل و باخیش آچیسییلا ائلئشدیرمک صورتییلهه فلسفی دوشونجه یه دینی بیر یؤن وئرمک ایستمیشدیر. هر نه قدر فیلوسوفلارین بازی گؤروشلرینی ائلئشدیرمیش اولسا دا داها سونرا بو توپیئکون فلسفه یه هوجوم معناسیندا آنلاشیلمیش و فلسفه یه توپتان سالدیری و رئد مالزئمه سی اولاراق قوللانیلمیشدیر. غزالی،  " تئهافوتو’ل-فعلاسیفئ " ’ نین گیریشینده، بو کیتابین یازیلیش گایئسی نین فیلوسوفلارین توتدوغو یولون چئلیشکیلرینی، گیزلی کؤتولوکلرینی و توتارسیزلیقلارینی وورگولاماق ایچین اولدوغونو دیل گئتیرمکده دیر. عینی زاماندا آماجی نین فیلوسوفلارا بئسلنن ایی نییئتین یانلیشلیگینی اورتایا کویماق و اینسانلاری اویارماق اولدوغونو سؤیلمکده دیر: 

 …«شو گئری زئقالی اینسانلاردا شو آهماقلیک داماری نین آتتیغینی گؤرونجه ائسکی فیلوسوفلاری رئددئتمک، ایلاهییات ایله ایلگیلی مسله لرین چئلیشکیلرینی و ساپلانیپ قالدیکلاری گؤروشلری نین توتارسیزلیقلارینی آچیکلاماق و مذهپلری نین گیزلیلیکلرینی و کؤتولوکلرینی اورتایا چیخارماق آماجییلا بو کیتابی یازمایا کویولدو.»

    « …مقصدیمیز فیلوسوفلارا قارشی ایی نییئت داشیییپ یوللاری نین چئلیشکیدن اوزاک اولدوغونو سانان کیمسلری، اونلارین توتارسیزلیقلارینی آچیکلاماق صورتییله اویاندیرماق اولدوغونو سؤیله مه لی یم. بونون ایچین فیلوسوفلاری تنقید ائدرکن، بیر داعوایی ایثبات ائتمه یه چالیشان موددئی کیمی دئییل، دوغرو اولمایان گؤروشلرینی چوروتمه یه چالیشان بیر هاسیم کیمی قارشیلارینا چیکییوروم. "  

   

  مئولانا’نین فیلوسوفلارا هیداپ تارزی و اونلارا قارشی توتومونون غزالی’ نین دوشونجه لرینه منزئر تارافلاری بولونماقدادیر. بیلیندیغی کیمی غزالی، فیلوسوفلارین مئتافیزیک پروبلملره یعاغلاشیملاریندان دولایی اونلاری بیداتل و کوفره دوشمکل سوچلامیشدیر. مئولانا ایسه داها دا ایلری گیدئرئک فیلوسوفلاری شوبهه جیلیک، اینکار و کوفورل ایتهام ائتمیشدیر. غزالی، فیلوسوفلاری 17 کونودا بیدات، 3 کونودا دا کوفورل ایتهام ائدرکن، مئولانا’نین اثرینده سادجه غزالی’ نین کوفورل ایتهام اائتدیگی علمین قیده می مسله سینی اله آلمیشدیر. هر ایکیسی نین ده ائندیشه سی دینیدیر. بو سئبئپل دینه آیکیری کابول ائتتیکلری پئک چوخ فلسفی پروبلمله مشغول اولونماماسی خصوصوندا چئوره سینده کیلری اویارمیشلاردیر. اؤزللیکله مئولانا فیلوسوفلارین عاغلینجا دوشونجه لره دالاراق ائشیانین حقیقتلرینی آنلامادا گوچلوک چکتیکلرینی، بازی مئتافیزیک وارلیقلاری اینکار ائتتیکلرینی، کؤنوللرینده شوبهه  نین یئر اائتدیگینی بئلیرتئرئک بو کیمی دوشونجه لردن کاچینیلماسی گرکتیغینی سؤیلمکده دیر. «دین یوزوندن گوچسوز دوشتوغون بیر گون ایسلام’ا آیکیری اولان بو اینانچلاردان بیری سنی دوغرو یولدان چیخاریرسا ائیواهلار اولسون حالینه»  دییئرک اینسانلاری اویارماقدادیر. 

   

«فلسفه جی عاغلینجا دوشونجه لره دالار، فیکیرلر یوروتور، زانلارا کاپیلیر دا، جانسیز ساندیغی وارلیقلارین دیل گلملرینئ، کونوشمالارینا اینانماز. اونا ده کی: «سن گیت ده باشینی دووارا وور.» سویون سؤزونو، توپراغین سؤزونو، بالچیغین سؤزونو آنجاق کؤنول اهلی دویار، آنلار؛ سن آنلایامازسین. هاننانه دیرئغی' نین اینیلتیسینی اینکار ائدن فلسفه جی، ولیلرین دویقولارینا یابانجیدیر. او دئر کی:  " ولیلره قارشی کؤنوللرده اویانان سئودا، آشیری سئوگی، اینسانلاردا بیر چوخ خیاللار یاراتیر، اونلارین دوشونجه لرینی ائتکیلر ده، اونلاری اولمایاجاق شیلره ایناندیریر.» هالبوکی بو دوشونجه ، فلسفه جی نین فساد و کوفرونون عکسیدیر. بو اینکار خیالی، اونا فیکری نین چارپیکلیغیندان، اینانیشی نین بوزوکلوغوندان گلمیشدیر. فلسفه جی، شیتانی دا اینکار ائدر. فاکات اینکار اائتدیگی آندا، بیر شیتانین، یانی نئفسی نین ماسکاراسی اولدوغونون، ساپیتتیغی نین فارکینا واراماز. ائی فیلوسوف، شیتانی گؤرمئدی ایسن، کندینه باک، یوزوندن شیتانلیک آکییور. آلنیندا دا سفاهاتین، چیلگینلیغین ایزلری وار. کؤنلونده شوبهه  اولان، کیورانیپ دوران کیشی ده دونیادا گیزلی بیر فلسفه جیدیر. فیلوسوف مئشرئب اولان، فاکات آللاه'ا دینه اینانان بازی کیشیلرین زامان زامان فلسفه  دامارلاری کابارینجا اینکارا دؤنئرلر، یوزلری کاراریر. ائی مومینلر، اویانیک اولون، ساکی نین؛ او دامار، او فلسفه یه اینانیش فیکری سیزده ده وار. "  

   

ب. فلسفه  ائلئشدیریسی گلنئگی

   

  مئولانا’نین سالت فلسفه یی اله آلیشینا کئچمئدن اؤنجه فلسفی دوشونجه ده، ایچتن یانی فلسفه یه فلسفه  تارافیندان و دیشدان، فلسفی اولمایان تارافتان یاپیلان ائلئشدیریلرین کیسا بیر کریتیغینی یاپماق یئرینده اولاجاقدیر. بیلیندیغی کیمی ایلکچاغدان ایتیبارئن گونوموزئ قدر همن همن بوتون فیلوسوفلار بیربیرلرینی وئیا کئچمیش دوشونجه  سیستملرینی تنقید ائتمیشلردیر. بو سئبئپل اونلارین آرالاریندا دئرین ایهتیلافلار وار اولدوغو زانندیلمیش و فلسفی دوشونجه  نین هانگیسی نین دوغرو اولدوغونو آییرت ائتمک مومکون اولمامیشدیر. چونکو هر فیلوسوف کندی گؤروشونون دوغرولوغونو ساوونماقدادیر. ب. روسسل(ؤ.1970)’ین؛ «فلسفه  ندیر؟ سوروسونا عینی جاوابی وئره جئک ایکی تانه فیلوسوف بولماق قابیل دئییلدیر.» دئدیگی کیمی مئولانا کیمیلرین فلسفه یه قارشی توتوم تاخینمالاری نین سئبئبینی آسلیندا بورادا آراماق گرکیر. 

   

  فلسفی دوشونجه نین ایسلام دونیاسینا تئرجوملر یولویلا اینتیقالیندن بویانا فلسفی دوشونجه یه ائلئشدیریلر ده هیز کئسمه میشدیر. وارلیک، بیلگی و دَیَره ایلیشکین سورولار اولوشدورولمایا و چؤزومه کاووشدورمایا یؤنلیک بیر چابا اولاراق فلسفی دوشونجه ، اؤزللیکله فیلوسوفلارین توتوملاریندان، اورتایا کویدوکلاری دوشونجه  سیستملرینه قدر پئک چوخ آلاندا ائلئشدیرییه ماروز قالدیکلاری بیلینن بیر گئرچکتیر. 

   

  ایسلام فلسفه سی نین ائن اؤنملی آکیملاریندان بیری اولان و کیندی(ؤ.873) ایله باشلاییپ فارابی(ؤ.950)، ایبن سینا(ؤ.1037) و ایبن روشد(ؤ.1198)’ل دوام ائدن مئششای فلسفه ده مانتیک، مئتافیزیک و طبیعت آلانلاریندا بو ائلئشدیریلرین یوغونلاشتیغی گؤرولمکده دیر. بو ائلئشدیریلر، ایکی تورلو گلیشمیشدیر. بیر یاندان فلسفه  نین ایچیندن گلیشن بیر ائلئشدیری مکانیزماسیدیر کی موسلومان فیلوسوفلارین صاحیب اولدوکلاری تنقیدچی زیهنییئتل هم کندیندن اؤنجئکی یونان و هئلنیستیک فلسفه  نین فیلوسوفلارینی تنقید ائتمیشلر هم ده آرالارینداکی فلسفی سیستم آیریلیقلاری ندنییل بیربیرلرینی ائلئشدیرمیشلردیر. آجابا بو تنقیدلرین فلسفی دوشونجه یه هر هانگی بیر قاتقی ساغلادیغینی سؤیلمک مومکون مودور؟ ائوت مومکوندور. چونکو فیلوسوفلار بیربیرلرینی تنقید ائتمکل هم او فلسفی سیستمه قاتقی ساغلامیش، هم ده باغیمسیز یئپیئنی گؤروشلر اورتایا چیکماسینا زئمین حاضیرلامیشدیر. فلسفه  تاریهینده ایلک چاغ فلسفه سیندن ایسلام فلسفه سینه پئک چوخ فیلوسوفون هم کندی دؤنمی نین فلسفی یاپیلانماسینی هم ده کئچمیش دؤنملرین فلسفی سیستملرینی و تمثیلجیلرینی تنقید اائتدیگینی گؤرمکتئییز. مسلا، ایلکچاغ یونان دوشونجه سینده سوفیستلرین تنقیدلری، آریستوتئلس’ین، مئتافیزیغی نین بیرینجی کیتابیندا کندیندن اؤنجئکی فیلوسوفلارین فلسفعلرینی هم اله آلیپ اینجلمه سی هم ده تنقید ائتمه سی اؤرنئک وئریلبیلیر. یینه باتی دوشونجه سینده عینی شکیلده فیلوسوفلارین هم بیربیرلرینی و هم ده گلیشدیردیکلری سیستملری تنقید ائتتیکلرینه شاهید اولونماقدادیر. ف.باجون <هتتپ://دوسوندورئنسوزلر.بلوقسپوت.جوم/2008/09/فرانجیس-باجون-دنملر.هتمل>(ؤ.1626)، دئسجارتث <هتتپ://دوسوندورئنسوزلر.بلوقسپوت.جوم/2007/11/دئسجارتث-ینتم-زئرینئ-کونوما.هتمل>(ؤ.1650)، جوندیللاج(ؤ.1780)، ژ.ژ.روسسئاو(ؤ.1778)، آ.سجهوپئنهاوئر(ؤ.1860) کیمی اونلو فیلوسوفلار کندیلری نین اورتایا آتتیغی گؤروشلره اویمایان فلسفعلری تنقید ائتمیشلردیر. 

   

  ایسلام دوشونجه سینده ایسه ایبنو’ر-راوئندی(ؤ.910) موتئزیل کئلامجیلاری ایله زئکئرییا رازی(ؤ.930)’یی، کیندی؛  " ریسالتو’ر-رئدد آلا دئلا’یلی’ی-میلهیدین "  آدلی اثرینده ائبو بئکیر زئکئرییا ائر-رازی’یی تنقید ائتمیشدیر. فارابی، ایلکچاغ فیلوسوفلاریندان پیتهاگوراس، آریستیپپئ، آریستیفوس، ائپیقورئ، دیوگئنئ، پهیررون’و تنقیدی نین یانی سیرا  " کیتابو’ر-رئدد آلا’ر-راوئندی "  ایسیملی اثرییل ده ایبنو’ر-رئوئندی’یی تنقید ائتمیشدیر. سوهرئوئردی(ؤ.1191) و ایبن توفئیل(ؤ.1186)، ایبن سینا و ایبن باججئ(ؤ.1138)’یی، غزالی(ؤ.1111)، فارابی و ایبن سینا’یی، ایبن رشود، فارابی، ایبن سینا و غزالی’یی تنقیدی فلسفی دوشونجه  نین کندی ایچ بونیئسینده اورتایا چیخان تنقیدلردن بیرئر میثال اولاراق وئرمک مومکوندور.  بیر پروبلمه فیلوسوفلارین دئغیشیک آچیلاردان باکمالاری و فارکلی یوروملار گئتیرملری ایهتیلافلارین سئبئبی ساییلسا دا آسلیندا بو تنقیدلر، تنقید ائدیلن فیکرین وئیا فیلوسوفون فیلوسوفلوغونا بیر حالل گئتیرمه میش، عکسینه فیکیرلرین تارتیشیلماسی و تنقیدلری یئنی فیکری حرکتلیلیغین دوغماسینا زئمین حاضیرلامیشدیر. مئولانا’نین تنقیدلری نین ده بو آچیدان دَیَرلندیریلمه سی مومکوندور. 

      اؤته یاندان فلسفه یه دیشاریدان، یانی دیگر آلانلاردان تنقیدلر گلدیگی گؤرولمکده دیر. فلسفه  دیشیندان فلسفه یه یؤنلتیلن تنقیدلرده، مذهپ ایماملاریندان ایمام مالیک(ؤ.795)’ین فلسفی دوشونجه یه قارشی توتومو چوخ نئتدیر. داها هئنوز باشلانگیچ صافهاسیندا اولان و یئنی یئنی یونان و دیگر کولتورلردن فلسفی فیکیرلرین ایسلام دونیاسینا گیرمه یه باشلادیغی بیر دؤنمی کاپسایان زامان دیلیمینده ایلک تپکیلر ده گلمه یه باشلامیشتی.  " بوگون سیزئ دینینیزی کئمال ائردیردیم… مئالینده کی آیت ایندیغی زامان دیندن اولمایان شیلر شیمدی ده دیندن دئییلدیر. "  ایفادئسی اونون فلسفه یه قارشی توتومونو آچیکچا اورتایا کویماقدادیر. مئشهور تاریه فلسفه جیسی ایبن حالدون(ؤ.1406)،25 اؤیرئنجیسی ائل-ماقریزی(ؤ.1441) تاخیییوددین ائش-شهرئزوری(ؤ.1245)، ایبنو’س-سالاه(ؤ.1245)، آهمئد ب. هانبئل(ؤ.855) و داوودو’ز-ظاهیری، ایبن هازم(ؤ.1064)، ایبن تئیمیییئ(ؤ.1328)، ایبن کایییم ائل-جئوزیییئ(ؤ.1350) آبدولوههاب(ؤ.1792) کیمی کیمسلر فلسفه یی تنقید ائتمیشلردیر. حدیثچیلردن ایمام نئوئوی(ؤ.1277) مانتیک و فلسفه یی تامامن رئددئدنلردیر. 

   

  متصوفلارین فلسفه یه باخیشی ایسه فارکلی فارکلیدیر. تئوریک صاف عاغلا دایانان هر تورلو مانتیکی، فلسفی و کئلامی دوشونجه یی حقیقتی آنلامادا یئترلی گؤرمئییپ تنقید ائدنلر بولوندوغو کیمی، سئزگیجی و قوللی عاغلین اینسانا یاردیمجی اولماسینی دا اینکار ائتمه میشلردیر. ایبن آرابی(ؤ.1240) بو گوروپتان اولوپ  " مسلا فیلوسوف و موتئزیلدن اولان بیر شاهسین سؤیلدیگی هر سؤزو همن رئد و اینکارا قالکیشما او، فیلوسوفتور، دینی ده یوکتور دئمه ائی قارداش فیلوسوفون سؤزونو آل و سونرا اوزئرینده دوشون… "  دئمکده دیر. یینه متصوفلاردان ایمام-ای راببانی(ؤ.1624) ده فلسفه  و مانتیغا قارشی اولومسوز بیر توتوم ایچینده بو ایکی آلانی دیشلایان بیر توتوملا فیلوسوفلاری دین علملرینه موحالفئت ائتمکل، یالانجیلیک و جاهیللیکله سوچلاماقدادیر. 

   

ج. مئولانا’نین یؤنتمی

   

  مئولانا’نین اثرلری تصوقی بیر ایچ مانتیکلا اینجلندیغی قدر فلسفی باخیش آچیسییلا دا اینجلنملیدیر. او بیر فیلوسوف دئییلدیر آنجاق فلسفی پروبلملره واقیف اولدوغو اثرلریندن آنلاشیلماقدادیر. فلسفه  و تیپ کیتاپلاری گرئکچئ’دن آراپچا’یا تئرجومه ائدیلدیکتن سونرا «حیکمت سئوگیسی»  آنلامیندا اولان فلسفه ، «طبیعی حیکمتین» آدی اولاراق قآلمیشدیر. 

  طبیعتلا یانی فیزیکی بیلیملرل مشغول اولانلارا  " فیلوسوف " ؛ ایلاهی حیکمتل مشغول اولانلارا و حاقق’ا اولاشماق ایچین سئوگی و ایلهام یولونو تئرجیه ائدنلره ده  " هاکیم "  دنمه یه باشلانمیشدیر. ایسلام دوشونجه  تاریهی نین، بو عاغلی و عیرفانی بیلگی آراسینداکی دییالکتیک یاپی نین سرووئنیندن و گئریلیمیندن عیبارئت اولدوغونو سؤیلمک مومکوندور. ایشته بو دییالکتیک یاپی نین ائن یوغون اولدوغو بیر آسیردا یاشامیش اولان مئولانا، یاشادیغی آسرین زیهنییئتینی یانسیتماقلا اثرلرینده فلسفه  نین، فیلوسوفون و کندیسی نین ده ایچینده یئر آلدیگی  " هوکئما-ای ایلاهییه "  نین گؤرهو و یئتکیلرینی یئرینه گؤره، آنئکدوتلارلا، تمثیللرل دیل گئتیرمیشدیر. او، فلسفه یی اینکار ائتمه مکته آنجاق، فیزیکل، ماددی المل اوغراشان فلسفه یل مئتافیزیک علمین سیرلاری نین بیلینمئیئجئغی کانااتیندئدیر. اونون قارشی چیکتیغی فلسفی ائقوللر و فیلوسوفلار، ایلریده گؤرولجئغی کیمی شوبهه جی و اینکارجی کاتئگوریده یئر آلان ائقوللر و فیلوسوفلاردیر. 

   

  نیتئکیم فلسفه نین بیر نئوی تملی اولان حیکمت’ین قور’ان’دا اؤوولدوغونو سؤیلیئرئک، اونون  " کندی جئوهریندن حرکتل تانری’یی بیلمه ایلمی دییه "  تانیملار. بونون ایچین سوکراتیک بیر سؤیلم اولان،  " نئفسینی بیلن راببینی بیلیر "  پرئنسیبییل حرکت ائدر. بو کونودا:  " نئفس ایله شیتان ایکیسی ده بیر بئدندیر؛ فاکات کندیلرینی ایکی گؤستئردیلر. نیتئکیم ملکل عاغیل دا بیردیر؛ حیکمتلر یوزوندن ایکی شکل بوروندولر "  دئمکده دیر. مئولانا اثرلرینده هر هانگی بیر فیکره یئر وئره جئغی زامان فلسفی وئیا مانتیکی تاهلیللره گیرمئدیغی گؤرولور. حتی تصوقی تئریملری داهی آز قوللاندیغی آنلاشیلیر. زاتن اؤزللیکله مثنوی’سی حالکین آنلایاجاغی بیر دیلل یازیلدیگیندان بؤیلسی قاوراملارا یئر وئرمه سی دوشونولمذدی. دیوان’یندا و مثنوی’سینده واهدئت-ای ووجوت کیمی آنلاشیلماسی زور پروبلملری داهی حالکین بیلگی سئوییئسینی و پسیقولوژیسینی گؤزئتن بیر تارزدا هیکایئلرل، اؤرنئکلندیرمه یؤنتمی ایله وئیا دئییملرل آنلاتیر. 

   

  مئولانا’نین دوشونجه  سیستمی و یؤنتمی هیچبیر زامان سویوت و دونوک بیر بیلگی سیستمی وئیا خیالی بیر ایدئالیزم دئییلدیر. اونون اثرلریندن یولا چیکیلاراق آهلاک و فلسفه  قولواریندا ایلرلیئرئک واریلاجاق سونوچ؛ حیکمت، عیرفان، آشک، وئجد، جئزبئ و تئکامول کیمی اؤنملی آهلاکی و فلسفی وئچهئ کندینی گؤستئریر. بونون تئزاهورو ایسه ایمان بویوتوندا صاف، تمیز، نئزیه و تاویزسیز بیر اینانچ؛ فئردی و سوسیال بویوتویلا، ائدئپ، گئنیش و ائنگین بیر موساماها و یوخسئک آهلاک دَیَرلری کیمی اؤنملی قاوراملار قارشیمیزا چیکماقدادیر. 

   

د. مئولانا’دا فلسفه  و فیلوسوفلار

   

  مئولانا’نین فیلوسوفلارا یؤنلیک توتوموندا تنقیدچیلر گوروبوندان اولدوغونو بئلیرتمیشدیق. مئولانا اؤزللیکله دوغرولوغون و گئرچکلیغین اؤلچوسونو صاف عاغلین وئریلرینده آرایان عاغلین موتلاک بیر کوووت و رئهبئر اولدوغونو ساوونان دوگماتیک راسیونالیستلری، هر تور بیلگیگی شوبهه یل قارشیلایان، بونلارین تمللرینی، ائتکیلرینی و کئسینلیکلرینی ایردئلیئن، آیریجا عاغلین کئسین بیر بیلگی الده ائدئمئیئجئغینی، حقیقته ائریشیلسه داهی سورئکلی و تام بیر شوبهه  ایچینده قالیناجاغینی، موتلاک`ا اولاشمانین مومکون اولمادیغینی ساوونان سئپتیکلری، مادده و ماددنین حرکتلری ایله دئغیشیملری هاریجینده هیچبیر شیین وار اولمادیغینا دایر فلسفی تئوری و اینانچلارا صاحیب ماتئریالیستلری و فلسفه ، علم، آهلاک و ساناتتاخی هر چئشیت یورومو طبیعت و طبیعت ایلکئلرینه گؤره یاپان، بوتون فیزیک و مئتافیزیک گئرچکلری طبیعتا و ماددئیه ایندیرگئمه یه چالیشان ناتورالیستلری تنقید ائتمیشدیر. 

   

  مئولانا’نین هئدئفلری نین باشیندا دوگماتیک راسیونالیستلر گلمکده دیر. بونلارین ایلکئلری قییاس، ایستیدلال و دئلیلدن عیبارئتدیر. بو گوروپتان اولانلار  " من دئلیلسیز سؤز دینلمه م "  دییئنلردیر. ماتئریالیستلره گلینجه اونلار ائساستا شوبهه جیدیرلر و مئتافیزیغی اینکار ائتمه یه سوروکلنمیشلردیر. بو سئبئپل مومین اولانین بو کیمی  فلسفعلردن اوزاک دورماسی گرکیر. عینی زاماندا مئولانا، فلسفی سؤیلمین سینیرلی، کاپالی و اینسانین سونسوز دوغاسینا اویمادیغینی دوشونمکده دیر. 

   

  بیلگلیک معناسینداکی حیکمت ایسئ، دوگماتیک اولمایان راسیونالیزمی، دوگماتیک اولمایان سانسوالیزمی و عینی زاماندا سئپتیسیزمی رئددئدنلر، سیپیریتوالیست و ایدئالیست اولان دوشونورلردیر کی بؤیلسی حیکمت اهلینه ده هاکیم/بیلگئ دنیر. آنجاق مئولانا’یا گؤره قورو بیر هاکیملیک ده ایغرئتی بیر ائلبیسه کیمیدیر. بیلگئ/هاکیم ایسمینی هاک ائدئبیلمک ایچین بیززات حیکمتین یاشانماسی و اویگولانماسی گرکتیغینی وورگولار. 

   

  اؤزللیکله فیلوسوفلارین دینی توتوملاری، قور’ان-ای کئریم آیتلرینه قارشی شوبهه جی توتوملاری و ندنسللیک ایلکئسینه یعاغلاشیم تارزلاری مئولانا’یی ده دیرگین ائتمکته اولوپ اونلارا قارشی آجیماسیز بیر دیل قوللانمیش و فیلوسوفلارین شعرلریندن قورتولماق ایچین  " جئننئتلیکلرین چوغو آهماقدیر "  سؤزونو سؤیلمه یه کندینی مئجبور حیسس ئتمیشدیر. بوراداکی آهماقلیک، کانااتیمیزجه عاغیل و بیلگی نوکسانلیغی دئییل، دونیا ایشلرینه پئک آرتیق اؤنم وئرمه مک، اینسانی موتلاک حقیقتتن اوزعاغلاشدیرمایا یؤنلیک فاالییئتلره ایتیبار ائتمه مک دوشونجه سی اوزئرینده یوغونلاشماقدادیر. 

   

  ائی یایینی چکیپ اوخونو آتان کیشی! او پئک یاکیندا، سن ایسه اوزعاغلارا اوک آتییورسون. هر کیم نه قدر چوخ اوزاغا اوک آتارسا، بؤیل کییمئتلی بیر دئفیندن او قدر چوخ اوزاک قالیر. داها آرتیق آیریلیر، داها آرتیق اوزاغا دوشر. فیلوسوف، عاغلینا گووئندی. کندینی دوشونجه  ایله دولدوردو. بیراق کوشسون گیتسین، زاتن دئفینه اونون آرکاسیندا قالدی. اونا کوش، گیت ده، او نه قدر هیزلی کوشارسا کؤنلوندن، کؤنول مورادیندان او قدر آیریلیر، اوزعاغلاشیر. نیجه علم، نیجه عاغیل، نیجه آنلاییش، نیجه زئکا واردیر کی، حقیقت یولجوسونا، گولیابانی کئسیلیر، یولونو وورور. فیلوسوفلارین شعرلریندن قورتولماق ایچین، جئننئتلیکلرین چوغو آهماقدیر. گوروردان، کندینی بئغئنمکتن قورتول! لوزومسوز، آرتیق شیلری اوستوندن آت دا، هر آن حاققعتان سانا ایلاهی راهمئتلر یاغسین. عاغیللیلیک، کندینی بیر شی زاننئتمک، آلچاک کؤنوللو و کیریک قالپلی اولمانین زیتتیدیر. آنلاییشلی، جین فیکیرلی اولمایی بیراق! حقیقت یولوندا آهماقلیغی کندینه هوی ائدین! عاغیللی و زئکی اولمایی هیرس و تاماع توزاغی بیله! تمیز کیشی، نه دییه شیتان کیمی زئکی اولمایی دیلسین؟ عاغیللی و زئکی کیشیلر، بیر صنعتلا ایکتیفا ائتمیشلر؛ آهماقلار ایسه، صنعتی گؤرموشلر، او صنعتده تاخیلیپ قالمامیشلاردیر دا، او صنعتده صنعتی یارادانا اولاشمیشلاردیر. "  

   

  مئولانا ایبن آرابی قدر فیلوسوفلارا قارشی هوشگؤرولو دئییلدیر. مئولانا فیلسوفلاری نه ایله ایتهام ائتمکده دیر؟ فیلوسوفلارین هانگی فیکیرلرینه هوجوم ائتمکده دیر؟ حقیقته اولاشمادا فیلوسوفلارین فیکیرلری نه قدر یئترلیدیر؟ بو سورولارا مئولانا’نین اثرلریندن جاواپ آرامایا کویولدوغوموزدا شو سونوچلارلا قارشیلاشیریز. فیلوسوفلار سادجه کندیلرینی عاغیللی زانندئرئک، کندی عاغیللارینجا قییاس و ایستیدلالده بولونماقدادیرلار. فیلوسوفلارین دوشونجه لرینده بیر فیکیر بیرلیغی یوکتور. هاتالی قییاسلامالار یاپارلار، قور'ان-ای کئریم آیتلرینه شوبهه  ایله یعاغلاشیرلار. موجیزئ کیمی هاریقولاده اولایلاری اینکار ائدرلر. سئبئپلره تعاغیلیپ موسئببیبی گؤرمذلر، علمین قیده مینی ساوونورلار. ایشته مئولانا فیلوسوفلارین بئللی باشلی بو و بو کیمی کونولارداکی فیکیرلرینی تنقید ائتمکده دیر. 

   

1. فیلوسوفلار عاغلا چوخ اؤنم وئریرلر

   

  مئولانا’نین فیلوسوفلارا باخیش آچیسیندا اونلارا عطف ائدیلن بیلگی نین دَیَریندن حرکتله حیکمت قاورامینی دیله گئتیرمکده دیر. قور'اندا ایفاده سییله «کیمه حیکمت وئریلمیشسه اونا چوخ خئییر وئریلمیشدیر» آیتی، حیکمت وئریلنلره چوخ خئییر وئریلدیگی آنلامی چیخاریلدیگینا گؤره فیلوسوفلارین بو خئییردان ماهروم اولمالارینا بیر آنلام وئره مه یئن مئولانا، اونلارین حیکمتی نین ایلاهی حیکمت اولمادیغینی دولاییسییلا گؤرونوشته پارلاک بیر حیکمت کیمی گؤرونسه ده، گئرچکته او حیکمت دئییل، زاننی و شوبهه یی آرتیران آللاه’ین فیضیندن ماهروم بیراقان بیر حیکمت اولدوغونو وورگولار. دولاییسییلا بؤیلسی فیلوسوفلارین ائلیندن حیکمت دئییل سادجه زان، شوبهه ، کیبیر، هیل، دینه آیکیری فیکیرلر، دوزنبازلیک کیمی شیلر گلیر. سابیر، باغیشلاما، هوشگؤرو، جؤمئرتلیک کیمی آهلاکی دویقولار گلمذ. 

   

  مئولانا’نین فیلوسوفلارا باخیش آچیسینی اؤزئتلیئن بو دوشونجه  بیر هیکایه ایله وئریلمیشدیر. بو هیکایئده آنلاتیلماق ایستنن آسلیندا گؤرونوشته فیلوسوفلار چوخ عاغیللی و چوخ زئکی اولسالار دا فیکیر و دوشونجه لری نه قدر پارلاک اولسا دا گئرچکته هیچ ده اؤیل اولمادیکلاری گئرچئغیدیر. 

   

   " بیر بئدئوی، دئوئسینه ایکی دولو چووال یوکلمیش، بیریسی اونو لافا توتدو. واتانیندان سوروپ کونوشدوردو و او سواللرل بیر هایلی اینجیلر دئلدی. سونرا دئدی کی:  "  او ایکی چووالدا نه دولو؟ دوغروجا سؤیل! "  بئدئوی  "  بیر تانئسینده بوغدای وار. اؤبورو کوم، یییئجئک بیر شی دئییل "  دئدی. آدام  "  ندن بو کومو دولدوردون "  دییه سوردو.  بئدئوی جاواپ وئردی:  "  او چووال بوش قالماسین دییه " . آدام؛  "  عاغیللیلیک ائدیپ بوغدایین یاریسینی بو چووالا، یاریسینی دا اؤبور چووالا کوی. بو صورتل هم چوواللار هافیفلر، هم دئوئنین یوکو  "  دئدی. بئدئوی بو فیکری پئک بئغئنیپ  "  ائی عاغیللی و هور فیلوسوف، بؤیل بیر اینجه فیکیر، بؤیل بیر گوزل رئی صاحیبی اولدوغون حالده ندن بؤیل چیرچیپلعکسین، یایا یورویور، یورولویورسون؟ "  دئدی. او ایی قالپلی بئدئوی، فیلوسوفا آجیدی، اونو دئوئیه بیندیرمک ایسده دی. تئکرار  "  ائی گوزل سؤزلو فیلوسوف، بیرازجیک حالیندن باهسئت. بؤیل بیر عاغیللا، بؤیل بیر کیفآیتل سن یا وئزیرسین یا پادیشاه. دوغرو سؤیل! "  دئدی. 

   

  فیلوسوف دئدی کی:  "  ایکیسی ده دئییلیم، حالکتان بیر آدامیم. حالیمه ائلبیسه مه باکسانا! "  بئدئوی  "  کاچ دئوئن، کاچ اؤکوزون وار؟ "  دییه سوردو.  فیلوسوف جاواپ وئردی:  "  اوزون ائتمئ. نه اونا مالیکیم، نه بونا! "  بئدئوی،  "  پئکی، باری دوققانینداکی مال نئ، اونو سؤیل! "  دئدی. فیلوسوف دئدی کی  "  منیم دوققانیم نئرئده، یئریم یوردوم نئرئدئ؟ بئدئوی، اؤیلیسه پارانی سوراییم: سن یاپایالنیز گیدییورسون، هوش ناسیهاتلار دا بولونویورسون، نه قدر پاران وار؟ 

   

  المده کی باکیرلاری آلتین یاپاجاق کیمیا سنین ائلینده، عاغیل و بیلگی اینجیلرین تومن، تومن دئدی! "  دئدی. فیلوسوف،  "  ائی آرابین ایفتیهاری، واللاهی پارا شؤیل دورسون، بیر گئجلیک یییئجئک آلاجاق مانگیریم بیل یوک. یالینایاک باشی کاباک کوشوپ دورویوروم. کیم، بیر دیلیم ائکمک وئریرسه اورایا گیدییوروم. بو قدر حیکمت، فاضیلت و هونئردن آنجاق خیال و باش آغریسی الده ائتتیم "  دئیینجئ؛ آراپ دئدی کی :  "  یورو، یانیمدان اوزعاغلاش. سنین نوهوسئتین منیم باشیما دا چؤکمه سین. او شوم حیکمتینی مندن اوزعاغلاشدیر. سؤزون زامانه حالکینا شوم. یا سن او یانا گیت، من بو یانا گیدئییم. یاهوت سن اؤندن یورو، من آرکادان یورویئییم. بیر چووالیمدا بوغدای، اؤبورونده کوم اولماسی، سنین حیکمتیندن داها ایی بئ خئییرسیز! منیم آهماقلیغیم، چوخ موبارئک بیر آهماقلیک. کؤنلومده آزیغیم وار، جانیم پئهریزکار! "  

   

  سن ده شقاوتین آزالماسینی ایستییورسان چالیش، سنده کی حیکمت آزالسین. طبیعتدن دوغان، خیالدن مئیدانا گلن حیکمت، آللاه نورونون فیضیندن نسیبسیز بیر حیکمتدیر. دونیا حیکمتی، زاننی، شوبهه یی آتدیریر، دین حیکمتییسه اینسانی فعلغین اوستونه چیخاریر. آهیر زامانین عادی اوقالاسی، کندیلری ائوولجه گلنلردن اوستون گؤرورلر. حیله لر اؤیره نیپ جیگرلر یاخمیشلار، حیله لر، دوزنلر بئللمیشلردیر. آسیل سرمایه ایکسیری اولان صبری، ایهسانی، جؤمئرتلیغییل وئرمیشلردیر. 

   

   

  فیکیر اونا دئرلر کی بیر یول آچسین. یول اونا دئرلر کی اؤنونه بیر پادیشاه چیخاگلسین. پادیشاه اونا دئرلر کی کندیلیگیندن پادیشاه اولسون؛ هازینلرل، آسکئرلرل دئییل. زیرا کندیلیگیندن پادیشاه اولورسا پادیشاهلیغی، آهمئتعین پاک دینی نین یوجلیغی کیمی ائبئدیدیر. "  

   

  مئولانا، عاغلی ماددی ساهادا ائتکین اولمایا چاغیریرکن، مئتافیزیک آلاندا هاددینی بیلمه سی گرکتیغی نین اوزئرینده دورموشدور. مئولانا، اینسانین کندینی گئرچکلشدیرمه سینده عاغلین یؤنلندیریجی رولونو کایبائتدیگینی ذیکرئدئر. مانتیغین قوراللاری، فلسفه  نین یئترسیزلیغی، آکادئمیک اؤیرئنیم و اؤیرئتیمین وئردیغی گورور اینسانا نه کئسینلیک ساغلار، نه ده حقیقتین قایناغینا گؤتورور. مئولانا اینسانین عاغلی نین اورتایا کویدوغو چؤزومون سینیرلیلیگینی و یئترسیزلیگینی ساوونور. بو کونودا کاییغا بینیپ کاییکچییا گرامئر بیلیپ بیلمئدیغینی سوران بیر گرامئر الیمی نین هیکایئسینی آنلاتیر. سورولان سورویا کاییکچی خئییر آنلامیندا باشینی ساللایینجا گرامئرجی؛  " سه نین حایاتی نین یاریسی هئبا اولموشدور. "  دئر. کاییکچی سوسار و بو سؤز اوزئرینه جیدی جیدی دوشونور. بو سیرادا چیخان بیر فیرتینا نئتیجئسینده کاییک آلابورا اولمایا باشلار. عالیمه دوغرو دؤنن کاییکچی سورار:  " یوزمه بیلییور موسون؟ "   " خئییر "  دئر گرامئرجی. بونون اوزئرینه کاییکچی:  " شیمدی سه نین بوتون حایاتین هئبا اولموشدور. "  دئر.  ایشته مئولانا’یا گؤره فیرتینالی اولان حایات دنیزینده تئک باشینا عاغیل اونو سلامئته گؤتورمذ. باشکا بیر پاساژدا شؤیل ایفاده ائدر:  " فیکیر آداملاری نین و مانتیکچیلارین آیعاغلاری تاهتاداندیر. تاهتا آیعاغلار گووئنیلمذدیر. "  عینی زاماندا مئولانا’دا عاغلا سینیر چکمه خصوصوندا دوگماتیک راسیونالیزم’ین بیر کریتیغینی بولماقتاییز. 

   

   " فلسفه جی عاغیللا آنلاشیلیر شیلره باغلانمیشدیر. سیفی ایسه عاغلین عاغلینا، یانی آکل-ای قولل گووئنمیشدیر. عاغیللی نین عاغلی اولان آکل-ای قولل ایچتیر. ائی فلسفه جی، سنین عاغلین ایسه کابوک کیمیدیر. هایوانین میدئسی دایما کابوک آرار. "  

   

  مئولانا’نین اثرلرینده آکل-ای قوللی و آکل-ای جوز’ی قاوراملاری کئچمکده دیر. آکل-ای قولل ایله عاغلی جوز’ی یی قارشیلاشدیریرکن عاغلی جوز’ی دنیلن عاغلین یانی اینسانین دونیئوی ایشلرین ده دئببورونده قوللاندیغی عاغیل، هر زامان بیر باشکا عاغلا مؤحتاچتیر. او دا آکل-ای قولل’دور. جوز’ی عاغیل دایما وهیم و خیال اورئتیر. بونلار دا عاغلین کابول ائتمئدیغی هوکوملره واریر و دایما هاتا یاپتیریر. عاغلین گؤرهوی خیال و وهیمدن اوزاک دورماقدیر. عاغلی قولل اؤیرئتیجیدیر، کؤکلری پئیگامبئرلرین گئتیردیکلری واهیه قدر دایانیر. عاغلی جوز’ی’نین میثالی هابیل ایله قابیل مسله سینه منزئر. قابیل’ین هابیل’ی اؤردوردوکتن سونرا اورتادا قالان جئسئدین آکیبئتینی بیر کارگادان اؤیرئنمیشدیر. ایشته جوز’ی عاغلین سینیری ائتکی آلانی بو قدردیر. بونون ایچین عاغلی جوز’ی’نین سورئکلی اؤیرئتیلمه یه ایهتییاجی واردیر. 

   

  2. فیلوسوفلار آشیری و یانلیش قییاس و ایستیدلاللرده بولونورلار 

   

  مئولانا فیلوسوفلاری یالنیز صاف عاغلا اؤنم وئریپ دویقویا و اولوشا اؤنم وئرمئدیکلریندن کندیلرینی نوکسان گؤرمکده دیر. قییاس و ایستیدلالین اینسانی هاتایا دوشورئجئغینی بئلیرتیر. اؤزللیکله اینسانین جوز-ای عاغلییلا و شاهسی گؤروشلرییل گئرچک بیلگی صاحیبی اولونامایاجاغینی بئلیرتئرئک بو کونونون آچیکلیغا کاووشدورولماسی ایچین ده باکقال و پاپاغان هیکایئسینی آنلاتیر. 

   

«بیر باققال واردی. اونون بیر ده پاپاغانی واردی. بو پاپاغان گوزل سئسلی، یئشیل رئنکلی، سؤز سؤیلمه سینی بیلیر بیر کوشتو. دوققاندا بئکچیلیک یاپار، آلیش وئریش گلنلره نوکتئلر سؤیلر، اونلارلا شاقالاشیردی. اینسانلار، بیر شی سوردوکلاری زامان اونلارا اینسان کیمی جاواپ وئریر، اونلارلا کونوشوردو. پاپاغانلارا ماهسوس اؤتوشو ده پئک گوزلدی. ائفئندیسی بیر گون ائوینه گیتمیشتی. پاپاغان دوققاندا بئکچیلیک یاپییوردو. بیر کئدی، کووالادیغی فارئیی توتماق ایچین بیردن بیره دوققانا آتیلدی. زاواللی پاپاغان جان قورکوسوندان، سیچرادی، دوققانین بیر کؤشه سینه کاچتی، اورادا بولونان گول یاغی شیشلرینی دئویردی، یاغلارینی دؤکتو. دوققان صاحیبی ائودن گلدی، هوزور ایچینده، پاترون ائداسی ایله یئرینه کئچتی، اوتوردو. بیر ده باکتی کی دوققان یاغ ایچیندئ. ائلبیسئسی ده یاغا بولانمیش، پاپاغانین یاپتیغینی آنلادی. باشینا ووروپ تویلرینی دؤکتو، باشی کئل اولدو. 

   

  پاپاغان بیر کاچ گون کونوشمایی کئستی. باکقال دا یاپتیغینا پیشمان اولوپ، آه واه ائتمئغئ باشلادی. باکقال، ساقالینی یولماقتا،؛  " ائیواه، نی'مئت گونئشیم بولوت آلتینا گیردی. "  دئمکته ایدی. " کئشکئ او زامان ائلیم کیریلسا ایدی ده، او تاتلی دیللی پاپاغانین باشینا وورماسایدیم "  دییه یاکینییوردو.پاپاغانین تئکرار کونوشماسینی ساغلاماق ایچین یوخسوللارا ساداقالار، هئدییئلر وئرییوردو.وچ گون اوچ گئجه سونرا باکقال، دوققانیندا اوزگون، شاشکین، آغلاماقلی بیر حالده اوتورویوردو.بو کوش آجابا نه واکیت تئکرار کونوشمایا باشلایاجاق دییه دوشونویور، بینلرجه گام و کئدئرل واکیت کئچیرییوردو. پاپاغان تئکرار سؤزئ باشلاسین دییئ، اونا تورلو تورلو آجایب و گاریپ شیلر گؤستئرییوردو. بیر آرالیک دوققانین اؤنوندن باشی آچیک بیر دئرویش کئچتی. اونون ساچلاری دیبیندن تراش ائدیلمیش باشی تاس و لغئن کیمی جاسجاولاکتی. 

  پاپاغان، اونو گؤرونجه دیل گلدی دئ؛  " ائی آرکاداش! "  دییه جاولاک دئرویش باغیردی.  " ائی کئل، نه دییه کئللره کاریشتین؟ یوخسا سن ده شیشدن گول یاغی می دؤکتون؟  " پاپاغانین هیرکا صاحیبی دئرویشی، کندی کیمی سانماسیندان، کندینه منزئتمه سیندن و کندی نئفسینه قییاس ائتمه سیندن اؤتورو حالک گولمئغئ باشلادی. "  

   

  بؤیل قورو بیر عاغیل ایله قییاستا بولونمایا وئردیغی اؤرنئکته مئولانا عاغلین یئترسیزلیگینی گؤستئرمک ایستمیش کیشیگی ناسیل هاتایا دوشوردوغونو وورگولامیشدیر. یینه مئولانا، بو کونودا هاستا بیر آداما ساغیر دوستونو ضیارئته گیدئرکن داها اؤنجئدن عاغلینجا قورگولادیغی سورو و جاواپلاری، قارشیلیکلی کونوشمالاریندا دیل گئتیریپ کندی عاغلینجا یاپتیغی قییاسلارلا قورو بیر راسیونالیتنین و یانلیش قییاسلارین نه کیمی اولومسوزلوکلارا سئبئبییئت وئره جئغینی آنلاتیر. 

   

  مئولانا’یا گؤره فیلوسوفلار عینی زاماندا دوروشلاری بئللی اولمایان، هافیف مئشرئپ کیمسلردیر. کندیلرینی پئیگامبئرلرین یئرینه کویماق وئیا اونلارا ائشیت اولماق ایستمیشلردیر. ولیلری ده کندیلری کیمی سانمیشلار، اینسانلیک نوکتا-ای نازاریندا ائشیت اولدوکلارینی بئلیرتمیشلردیر. هالبوکی اونلاردا بولونان حقیقته صاحیب اولمادیکلارینی بیلمه ملری اونلار ایچین بویوک بیر عکسیکلیکتیر. 

   

  3. فیلوسوفلاردا حقیقت بیرلیغی یوکتور 

   

  هر فیلوسوفون گؤروش آچیسی و دئرینلیغی فارکلیدیر. سادجه فارکلیلیک آرز ائدن بونلار دئییلدیر. اینسانین حایاتا باخیشی، حایاتی آلگیلاییشی گؤردوکلری حیسس ئتتیکلری دویوشلاری آلگیلاییشی هپ فارکلیلیک آرز ائدر. اینسانلارین دویوشلاری قوللی بیر دویوش اولماییپ بویوکلوغو آووچ ایچی قدر اولدوغو ایچین هاتایا گؤتورمه یه هر زامان موسایت اولوپ هر زامان دا هرکئسه گؤره فارکلیدیر. بیری نین ایی دوغرو وئیا گوزل دئدیغینه بیر باشکاسی نین تام عکسینی سؤیلمه سی مومکوندور. اونون ایچین مئولانا’یا گؤره فیلوسوفلارین هاتالاریندان بیر تانئسی ده، کندی دوغرولارینی هر زامان دوغرو کابول ائتملری و کندی دوغرولاری نین دیشیندا باشکا دوغرولاری هیچئ سایمالاریدیر. اؤته یاندان بیلگیگی الده ائتمه ده فلسفه جیلرین یؤنتملری ده فارکلیلیک آرز ائتمکده دیر. اونلار، دویو اورگانلارییلا و عاغلین وئریلرییل الده ائتتیکلری بیلگی نین دَیَری اوزئرینده دورورلار. دولاییسییلا اولایلاری سالت راسیونل و آمپیریست بیر یعاغلاشیملا دَیَرلندیرئرئک باشتا تانری دوشونجه سی اولماق اوزئره مئتافیزیغی دئوره دیشی بیراقمایی آماچلاماقدادیرلار. بو دا نئتیجئده اینانچسیزلیغی و آتئیزمی دوغورماقتا، شوبهه جیلیغی گوندئمه گئتیرمکته و واهیین رئددینه قدر گؤتورولمکده دیر. مئولانا آسلیندا بو کیمی گلیشملره دیققات چکئرئک گونوموز اینسانینی دا اویارماق ایستمیشدیر. بونون ایچین اؤنجه غزالی’ نین سونرا دا مئولانا’نین وئردیغی اؤرنئکته بو کونویو آچیکلیک گئتیرمک ایچین شو هیکایئیی آنلاتیر: 

   

   " بیر فیل کارانلیک بیر آهیردا بولونویوردو. هینتلیلر اونو حالکا گؤستئرمک ایچین گئتیرمیشلردی. فیلی گؤرمک ایچین او کارانلیک یئره بیرچوخ کیشی توپلانمیشتی. کارانلیکتا فیلی گؤزل گؤرمه یه ایمکان اولمادیغی ایچین، هرکئس ائللرینی سورویور، او شکیلده اونو آنلامایا چالیشییوردو. مئرعاغلیلاردان بیری نین ائلینه فیلین هورتومو کئچتی. او آدام؛  " فیل بیر اولوغا منزییور! "  دئدی. باشکا بیری نین ائلی فیلین قولاغینا دوکوندو. فیل اونا یئلپازئیه منزئر زاننینی وئردی. بیریسی ائلینی فیلین آیاغینا سوردو. او آدام دا؛  " فیلین شکلینی دیرئک کیمی گؤردوم. "  دئدی. بیریسی ده ائلینی فیلین سیرتینا کویدوغو ایچین؛  " بو فیل تاهت کیمیدیر. "  دئدی. بؤیلجه هرکئس فیلین بیر یئرینه دوکوندو؛ نئره سینه دوکوندو ایسئ، اونو ناسیل ساندی ایسئ، فیلی اونا گؤره آنلاتمایا چالیشتی. 

   

  اونلارین سؤزلری؛ دوکونوشلاری، سانیشلاری یوزوندن بیربیرینه آیکیری دوشتو. بیریسی اونا  " دال "  دئدی، اؤبورو  " ائلیف "  آدینی تاکتی. ائغئر اونلارین هر بیری نین ائلینده بیر موم، یانی هیدآیت نیرو بولونسا ایدی، سؤزلرینده کی آیریلیک، آیکیریلیک اولمازدی. دویقو گؤزو، ائلین آووجونا منزئر، اینسانین آووجو، فیلین هر تارافینی بیردن قاورایابیلیر می؟ "  

   

  مئولانا بو اؤرنئکل فیلوسوفلارین یالنیزجا کندی دار گؤروشلرینه ایتیبار ائتمئ-لرینی تنقید ائدر. هرکئسین کندینه هاس بیر گؤروشو اولدوغو و تئک اولان گئرچئغئ فارکلی یؤنلردن باکتیغی ایچین؛ حقیقتی بیر بوتون حالینده گؤرهمئییپ، یانیلمایا ماهکیم اولدوکلارینی بئلیرتیر. 

   

  یینه مئولانا فلسفه نین ضاییف نوکتالارینی بئلیرتیرکن، هیس و وهیمل دئلیللر بولما و قییاسلاما یؤنلرینی هاتالی بولور و ائلئشدیریر. بو هاتایی ایلک یاپان شیتان اولموشدور. شیتان اؤنجئدن بویوک بیر ملکتی. آما هز. ادئم’ئ سئجده ائتمکل ائمر اولونونجا؛  " منیم آسلیم آتئش، او ایسه توپراقتان یاراتیلدی. منده نورلو اوندا ایسه کارانلیک ائلبیسه وار "  دییئرئک قییاس ایله هز. ادئم’ی هاکیر گؤرموش کیبره کاپیلاراق سئجده ائتمه میش و بؤیلجه آللاه’ین لانئتینه اوغرامیشدیر. 

   

   " سنین او اؤرنئغینی آللاه بیر ائژدئرها شکلینه قور دا، وئردیغی جاواپلا سنی پارامپارچا ائدر. لانئتلنمیش شیتان دا بیر اؤرنئک گئتیردی:  " منی آتئشتن، ادئمعی توپراقتان یاراتتین؛ آتئش، توپراقتان اوستوندور، من ده ادئمعدن اوستونوم. "  دئدی ده، کییامئته قدر حاققعین لانئتینه اوغرادی. کارون دا، عینادا دوشتو ده بو چئشیت اؤرنئکلر گئتیردی. سونوندا تاهتی ایله تاجی ایله یئرین دیبینه باتتی. سنین بو اؤرنئکلرینی، کارگا ایله بایکوش کیمی بیل. اونلارین اوغورسوزلوغوندان بینلرجه ائو بارک ییکیلدی، یئرل بیر اولدو. "  

   

  4. فلسفه  موتلاک حقیقته اولاشمادا یئترلی دئییلدیر 

   

  مئولانا’یا گؤره، نازاری حیکمتین شوبئلری اولان تابیی و رییازی حیکمتل آلاقالی اولان بیلگیلر، دونیا و ایچینده کی نئسنلره آیت بیلگیلردیر. آللاه’ا اولاشماق ایستئیئن کیشییه فایدا وئرمذ. بو دیسیپلینلر آللاه’ین قایناتا یاییلمیش علم، حیکمت و کودرئتینی آنلامایا یارارلار. بو علملر فایدالیدیر آما اینسانی کؤنول اهلی یاپماز. هالبوکی آللاه’ا اولاشماق کؤنول اهلی اولماقتان کئچئر. ملوانا’یا گؤره یاراتیلان وارلیقلار ملکلر، هایوانلار و اینسانلار اولماق اوزئره اوچ کیسیم اولوپ هر بیر وارلیک کاتئگوریسی نین کندینه هاس اؤزللیکلری واردیر. اینسانلار دا ایکی چئشیتدیر. بیر کیسمی یاری یاراتیلیشلاری باکیمیندان ملکلیک واسیفلاری دیگر یاری یاراتیلیشلاری دا هایوانلیک اؤزللیکلرینی داشیرلار. ملکلیک اؤزللیکلره صاحیب اینسانلار گؤرونوشته اینسان کیلیغیندا اولسالار دا گئرچکته ملکتیرلر. اونلار، اؤفکئدن، هئوا و هئوئستن، نئفیسلری نین ایستئکلرینه اویماقتان دئدیکودودان قورتولموشلاردیر. هایوانلیک واسیفلاری داشییان اینسانلار ایسه ملکلیک هویونو کایبئتمیش، اینسان شکلینده هایواندیرلار. بونلار باشدان سونا کین، اؤفکئ و شهوت کئسیلمیشلردیر. مئولانا ملکلیک هویونو کایبئدن اینسانلارین چوخ بویوک و اینانیلماز اینجه ایشلر یاپتیکلارینی بئلیرتمکده دیر: 

   

   " آلتین ایشلملی کوماشلار دوقور، دنیزلره دالار، دیبیندن اینجیلر چیخاریر. گئومئتری بیلگیسی نین، آسترونومی نین، هئکیملیک ایلمی نین، فلسفه  نین ائن اینجلیکلرینی بیلیرلر. بی-لیرلر آما بونلار هپ بو دونیایا آیت بیلگیلردیر. بونلار، اینسانا یئدینجی کات گؤغون اوستونه چیخاجاق یولو گؤستئرمذلر. آسلیندا بوتون بو بیلگیلر، آهیر یاپما بیلگیلریدیر! بو بیلگیلرل، آهیردا اؤکوزون، دئو نین راحات یاشاماسی ساغلانیر! بو آپتاللار؛ هایوانلار بیرکاچ گون داها راحات کئچینسین دییه آهیر یاپما صنعتینی اؤیرئتن بو بیلگیلره گیزلی شیلر، اینجه هونئرلر آدینی تاکمیشلاردیر! آللاه یولونو و او یولون واریلاجاق منزیللری نین بیلگیسینی بو آهیر یاپانلار بیلمذلر! آللاه یولونون بیلگیلرینی آنجاق، کؤنول اهلی اولان اریفلر، عاغیللاری ایله دئییل ده کؤنوللری ایله بیلیرلر! "  

   

   " …اللاه یولونو و او یولون واریلاجاق منزیللری نین بیلگیسینی بو آهیر یاپانلار بیلمذلر! آللاه یولونون بیلگیلرینی آنجاق، کؤنول اهلی اولان اریفلر، عاغیللاری ایله دئییل ده کؤنوللری ایله بیلیرلر! دئمک کی آللاه، شو لاتیف هایوانین مایاسینی عاغیل و شهوتل یوغورورکن، بیر ده اونو، دونیادا ایشینه یارایاجاق فایدالی بیلگیلرل ائش-دوست ائتتی. 

   

  5. فیلوسوفلار آشیری شوبهه جیدیرلر 

   

  مئولانا بوتون فلسفی دوکترینلره و بوتون فیلوسوفلارا قارشی دئییلدیر. او، دینی اینکار ائدن، قوران-ای کئریم آیتلرینه اینکارجی وئیا آیتلره شوبهه جی یعاغلاشان ماتئریالیست بیر دونیا گؤروشونو منیمسئیئن و سئپتیسیزم(=شوبهه جیلیک) دن کندینی قورتارامایانلارا قارشیدیر. بو کونودا مئولانا’نین مثنوی’سینده یئر وئردیغی فیلوسوفلارین بازی آیتلره شوبهه جی یعاغلاشیملارینی اله آلمایا چالیشالیم. مئولانا شؤیل دئمکده دیر. 

   

   " کؤنلونده شوبهه  اولوپ، کیورانیپ دوران کیشی ده، دونیادا، گیزلی فلسفه جیدیر. "   " بو میراچ، بو یوخسلیش هز. موحاممئد'ین بالچیکتان یاراتیلمیش اولان موبارئک بئدنینده کی سویون لتافئتیندن، دورولوغوندان دئییلدی. باغیشلایان، ائشه سیز، اؤرنئکسیز یاراتیجی نین، آللاه'ین لوتفو ایهسانی ایدی. ائغئر آللاه دیلرسه هاوایی دا آشاغیلاتیر، آتئشی دئ؛ دیلرسه دیکنی گولدن اوستون کیلار. آللاه هاکیمدیر، بویروک صاحیبیدیر. دیلدیگینی ایشلر؛ دئردین کندیسیندن دوا یاراتیر. آللاه دیلرسه هاوایی و آتئشی آشاغیلاتیر، آلچالتیر؛ اونلاری بولانیک، تورلو تورلو آغیر بیر حال سوکار. یئری و سویو یوجلتیرسئ، اونلار گؤکیوزو یوکونو آیعاغلاری ایله آشارلار. شیمدی  " آللاه دیلدیگینی آزیز ائیلر "  (ال-ای ایمران 3/26) آیتی نین آنلامی یگیجه آنلاشیلدی. دئمک کی، جئناب-ای حاقق دیلرسه توپراقتان یاراتیلان وارلیغا  " کاناتلارینی آچ، یوخسل. "  دییه بویورور. آتئشتن یاراتیلانا دا؛  " یورو، گیت، ایبلیس اول، یئدی کات یئرین آلتیندا شیتانلیک ائت. "  دئر. " ائی توپراقتان یاراتیلان ادئم! "  دئر؛  " یورو، سوها ییلدیزی'نین اوستونه چیک. ائی آتئشتن یاراتیلان ایبلیس! سن ده یئرین دیبینه گیر. 

   

  من دؤرت طبیعتتا دا دئییلیم، 'یللت-ای اولا(=یلک سئبئپ)'دا دا دئییلیم. دایما ایشلر باشارمادا، دوزوپ کوشماداییم. من اؤلومسوزوم. بیلیندیغی کیمی فلسفی دوشونجه ده دؤرت طبیعت، فعلکلرین دئوئرانییلا مئیدانا گلن، یاشلیک، قورولوک، سوغوکلوک و سیجعاغلیکتیر. دؤرت اونسور ایسه وارلیقلارین مئیدانا گلمه سینده ائتکیلی اولان اؤزلردیر. بونلار توپراق، سو، هاوا و آتئشدیر. دؤرت اونسور بو دؤرت طبیعتین مازهاری اولوپ المده موئسسیر اولان بو دؤرت طبیعتدیر. ایللت-ای یلا ایسه مئولانا’نین سیک سیک آتیفتا بولوندوغو یاراتیجی کودرئتین فاالییئتی دئمک اولان آکل-ای قولل’دور. آکل-ای قولل’دن ایتیبارئن گؤکلر، گؤکلرین نئفیسلری دوکوز فعلک و اون عاغیل بو عاغیللارین نئفیسلری و ائن سون دا فاال عاغیل مئیدانا گلمیشدیر. فاال عاغلین فاالییئت آلانی ایسه فیلوسوفلارین دئدیغی آی آلتی علمی یانی اونسورلار علمینی مئیدانا گئتیریر و بورانین ده دئببورویل ایلیشکیلیدیر. مئولانا بوتون بونلاری ائسکی یونان فلسفه سی نین موسلومان هوکئما تارافیندان ایسلام دوشونجه سینه سوقولماسییلا بیرلیکته اورتایا چیکتیغینی بئلیرتئرئک بونلارین هپسینی رئددئتمکده دیر. 

   

  مئولانا’نین فیلوسوفلارین آیتلره شوبهه  ایله یعاغلاشدیقلارینا دایر اؤرنئک وئردیغی آیتلردن بیری ده  " او گون اونلارین آغیزلارینی موهورلریز یاپتیکلاری ایی یا دا کؤتو آمللری بیزئ ائللری آنلاتیر، آیعاغلاری دا شاهادئت ائدر. "  (یاسین 36/65) آیتیدیر. بو آیته شوبهه  ایله یعاغلاشان و  " ائللرین کونوشماسی " نی چئشیتلی ایشارئتلره باغلایان فیلوسوفلارین آغیزلار سوسوپ اله ناسیل سؤز سؤیلر خصوصوندا تئویل یاپماقدادیرلار.  " حاققین ایندینده هیچبیر آجاییپ شی یوکتور کییامئتته اینسانین بوتون آزاسی بیرئر بیرئر بوتون آزاسی سؤز سؤیلر "  

   

  فیلوسوفلار بو ایفادنین تئویلینی شؤیل یاپماقدادیر. آنجاق اله اوزئرینده بیر آلامئت پئیدا اولوپ سؤز ماقامینا کایم اولور. مسلا اله اوزئرینه بیر یارا وئیا چیبان ظاهیر اولور؛ بؤغورتلن یئدیم، دییه اله هابئر وئرییور دئمک مومکوندور. وئیا ائلی یارالی اولور وئیاهوت سییاه اولور ائلینی بیچاک کئستیغینی وئیا سییاه بیر تنجئرئیه سورولدوغونو هابئر وئریپ سؤز سؤیلویور دنئبیلیر. ائلین و سایر آذانین سؤز سؤیلمه سی بو قییاس اوزئریندیر. 

   

  مئولانا بو تئویل قارشی چیخار و بیززات هر آذانین کندی لیسانی حال ایله دیل گلجئغینی سؤیلر. کییامئت گونونده بیر هیرسیز، هیرسیزلیک ائتمئدیم دییه اینکار اائتدیگینده ائلی؛  " ائوت چالدین حتی من آلدیم "  دئر. او آدام سیز سؤز سؤیلیئمذدینیز ناسیل اولدو دا کونوشتونوز دئدیغیندئ؛  " بیزی آللاه دیل گئتیردی "  دئرلر. حتی کاپییی، دوواری، داشی، کئرپیجی سؤزئ گئتیریر. آللاه بیر ائت پارچاسی اولان دیل، کونوشمایی ایهسان ائدر او موحال گؤرولمذ ده، ندن ائللر، آیعاغلار و سایر آزالار کونوشونجا موحال گؤرولور؟  

   

  6. فیلوسوفلار گایب حقیقتلرینه اینانجی سارسمایا چالیشیرلار 

   

  مئولانا’نین یاشادیغی آسیردا فلسفه جیلر، میتئزیل و اونلارین یولوندان گیدنلر، دویقوجولوک دییه بیلینن سانسوالیست فیکرین داوتچیسی ایدیلر. بو، دویو اورگانلارییلا بیلگی الده ائتمه دوشونجه سی، گایبا یمان فیکرینی ضاییفلاتماقتا ایدی. بونون ضاییفلاماسی ایسه شعریاتین گئتیرمیش اولدوغو، گرغینه ایسرار اائتدیگی گایبی حقیقتلره و اؤزللیکله موجیزلره گووئنی سارسییوردو. مئولانا بو خصوصو مثنوی’ده شیددئتل تنقید ائتمیشدیر. 

   

   " گئرچئغی گؤرهن گؤزلردن گوزل باکمایی اؤیرئندین ایسئ؛ یانی نئبیلردن، ولیلردن باکماق، گؤرمک دئرسینی آلدینسا، نه دییه سئبئپلره گؤز دیکیپ قالییورسون؟ سئبئپلر اوستونده باشکا سئبئپلر ده واردیر. سن، ظاهیری، گؤرونن سئبئپلره باکما، باتینی و هاکیکی سئبئپلره باک. پئیگامبئرلر سئبئپلری گیدئرمک ایچین گلدیلر. موجیزلرینی زوهال ییلدیزینا قدر چیخاردیلار. سئبئپسیز اولاراق دنیزی یاردیلار، ائکین ائکمئدن بوغدای ییغینی بولدولار. هز. موسا، آساسی ایله شاپ دنیزیعنه وورموش، آچیلان اونیکی یولدان، ایسرایلوغوللاری قارشی ساهیل کئچمیشتی. ادئم (ا.س) یئریوزونه عینینجئ، بوغدای ماهسولو بولموش، اونونلا کارنینی دویورموشتو. سونرا او توهوملاری ائکمیش بیچمیشتی. اونلارین چالیشمالاری ایله کوملار اون اولدو، کئچی نین یونو چکیلینجه ایبریشیم حالینه گلدی. قورعان-ای کئریم، سئبئپلردن زییاده، موسئببیبو ل-ائسباب اولان آللاهعا تئوئکقول ائتمئیی تاوسییه ائدر. ظاهیرئن فاکیر اولانین یوجلیگیندن، ظاهیرئن یوجه اولان ائبو لهئب و اونون کیمی ایمانسیزلارین هئلاکیندن باهسئدئر. ائبابیل کوشلاری ایکی اوچ داش آتار، قالابالیک بیر هابئش اوردوسونو کیرار، کئچیریر. هاوادا اوچان کوشلارین آتتیکلاری داشلار، اوردوداکی فیللری دئلیک دئشیک ائتتی. کئسیلمیش بیر اینئغین کویروغونو، اؤلدورولموش آداما وور کی، او آندا دیریلسین، کئفئندن چیکسین. بوغازی کئسیلمیش، اؤلموش آدام یئریندن سیچراسین، قالکسین دا، کانینی دؤکنلرین کانینی ایستثین. 

   

  بؤیلجئ، قورانین باشلانگیجیندان سونونا قدر بوتون آیتلری، ایللتلری، سئبئپلری گیدئریر. بو سئبئپ و موسئببیب کونولاری، ایشی اوزاتیپ دوران عاغیل ایل، کئشف و هال ائدیلمذ. سن جاندان هولوس ایله آللاهعا قوللوک ائت کی بونون حقیقتی سانا آچیلسین. "  بو کونودا یینه  " سویو قایناغیندان کئسرسئ.. "  (مولک 30) آیتینی اینکار ائدن بیر فیلوسوفون آکیبئتینی آنلاتان بیر هیکایئیه یئر وئریر. بو هیکایه آسلیندا آللاه’ین آیتلرینی جوز’ی عاغیللارییلا آکلدیپ شوبهه یه دوشملرینی، بورادان دا واراجاقلاری سونوجون آللاه’ین آیتلرینی عاغیللارینجا تئویل ائتملری، حتی اینکارا قدر گیتمئیی گؤزلر اؤنونه سرمکده دیر. چونکو فیلوسوفون یعاغلاشیمی چوخ باسیت و آللاده بیر یعاغلاشیم اولوپ کودرئتییله سویو تامامن کئسن آللاه’ین لوتفونو و کئرئمینی گؤرمئیئن فیلوسوفون باسیت بیر اله آلتییله یئرین دئرینلیکلرینی کازاراق تئکرار سویو آکیتماسی چاباسی، مئولانا’نین قارشی چیکتیغی عاغیل یوروتملردن بیریدیر. 

   

  قور'ان اوخویان بیری کیتابین یوزوندن، یانی موسهافتان؛  " سویو قایناغیندان کئسرسئ.. "  آیتینی اوخویوردو.جئناب-ای حاقق بویورویوردو کی:  " سویو یئرین دئرینلیکلرینده گیزلریم، قاینعاغلارینی قوروتوروم، اورایی چوراق یئرلره دؤندوروروم.منیم کیمی ائشه سیز لوتوف و کاهر صاحیبی آللاه'تان باشکا، سویو تئکرار قایناغا دؤندورئجئک کیم واردیر؟  " باسیت بیر مانتیکچی فیلوسوف او سیرادا مکتئبین یانیندان کئچییوردو. بو آیتی ایشیتینجه بئغئنمئدی دئ؛  " بیز ده "  دئدی  " سویو کازما ایله کازار چیخاریریز. بیز بئل ایله یارار، کازما ایله کازار، سویو یئرین آلتیندان اوستونه چیخاریریز. "  گئجه اویودو، رویاسیندا آرسلان کیمی بیر ییغیت گؤردو. او ییغیت، فیلوسوفا بیر توقات آتتی. ایکی گؤزونو کؤر ائتتی..و فیلوسوفا دئدی کی:  " ائی دوشونجه سیز آدام! ائغئر سؤزونده دورویورسان، گؤزونون قایناغیندان کازما ایله بیر ایشیک، بیر نور چیخار. "  صاباح اولموشتو. سیچرادی قالکتی. اونون ایکی گؤزو ده کؤر اولموشتو. گؤروش نورو، او ایکی گؤزدن ده اوزعاغلاشمیشتی. "  

   

  7. فیلوسوفلار سئبئپلره تعاغیلیرلار، گئرچک موسئببیبی اونوتورلار 

   

  مئولانا، فیلوسوفلارین طبیعت کانونلاری نین زورونلولوغو گؤروشلرینه قارشی چیخاراق ایلاهی ایللت/ندنسللیک فیکرینی منیمسه میشدیر. مئولانا’یا گؤره طبیعت یاسالاری زورونلو دئییلدیر. فلسفه یه یؤنلیک بو و منزئری ائلئشدیریلر چئرچئوئسینه اونون فیکیرلرینه باکتیغیمیزدا، ندنسللیک ایلکئسینی آللاه آنلاییشی نین اؤنملی آدیملاریندان بیری اولاراق اله آلدیگینی گؤرمکتئییز. مئولانا، دونیایی بیر سئبئپلر علمی اولاراق گؤرمکتئ، دونیادا هیچبیر شیین سئبئپسیز الده ائدیلمئیئجئغینی سئبئپلری بیلمنین ایشلری قولایلاشدیراجاغینی کابول ائتمکل بئرابئر، سئبئپلرین سادجه بیرئر 

  آلت اولدوغونو، ایشی یاپان اولمادیغینی، بو سئبئپلرین آسلیندا آللاه’ین یاراتماسیندا بیرئر باهانه و ایشی یاپانین گؤرونمه سینه بیر پئرده اولاراق وار ائدیلدیگینی بئلیرتیر. مئولانا’نین آسیل بوراداکی ائندیشه سی ماتئریالیست فیلوسوفلارین سئقولر عاغیل آنلاییشلارینا باغلی قالاراق کوتسالی دیشلامالاریدیر. 

  مئولانا ندنسللیک باغلامیندا ائلئشدیردیگی فیلوسوفلاری سادجه سئبئپلره و واسیتالارا باکتیکلاری ایچین بو دونیادا سئبئپلری بول میکتاردا بولوپ چوغالتتیکلارینی، دئلیللری چوغالتماقلا گئرچئغین اوزئرینده کی پئردئلری آرتیرماقتان وئیا آتئشین اوزئرینده کی دومانی آرتیرماقتان باشکا بیر شی ایفاده ائتمئیئجئغینی وورگولار. مئولانا فیلوسوفلارین  " تانری دیلدیگینی یاپاماز سادجه سئبئپلره و طبیعتا گؤره ایش گؤرور "  دئدیکلرینی آکتاراراق بو سؤیلملری نین یانلیش اولدوغونو بئلیرتیر. علمی و المده کی سئبئپلر زینجیرینی یاراتان و هر آن یئنی عاغلا خیال گلمئدیک سئبئپلر وار ائدن آللاه’ین کندی یاراتتیغی طبیعتا قارشی عاجیز قالماسی سؤز کونوسو اولابیلیر می؟ اینسان هر شیی سئبئپلرییل بیلمه سینه راغمن سئبئپلر و سونوچلار او قدر ایچ ایچئ گیرمیشدیر کی بیر شیین نه زامان سئبئپ، نه زامان سونوچ اولاجاغینی آییرت ائدئبیلمک قولای دئییلدیر. وارلیقلار سورئکلی دئغیشمکته اینسان دا بو دئغیشیمین بیر پارچاسی اولماقدادیر. 

   

  بو سئبئپلر گؤزلرئ، گؤروشلره بیرئر پئردئدیر. چونکو هر گؤز، اونون صنعتینی گؤرمه یه لاییک دئییلدیر. سئبئبی یاراتان آللاه، نه دیلرسه یاپار، دیلدیگینی مئیدانا گئتیریر. موتلاک اولان کودرئت، سئبئپلری ده ییرتار، اورتادان قالدیریر. فاکات آرایان مورادینا ائریشه سین دییئ، چوخ دئفا یاپتیغی ایشلری سئبئپل یاپار، سئبئپل یوروتور. سئبئپ اولمازسا، مورید ناسیل یول آرایابیلیر؟ شو حالده یولدا سئبئپلرین گؤرونمه سی لازیمدیر. بو سئبئپلر، گؤزلرئ، گؤروشلره بیرئر پئردئدیر. چونکو هر گؤز، اونون صنعتینی گؤرمه یه لاییک دئییلدیر. سئبئپ پئردئلرینی ییرتاجاق بیر گؤز گرک کی، بو پئردئلری کؤکوندن سؤکوپ آتسین، اورتادان قالدیرسین. سئبئبی یاراتانی مکانسیزلیک علمینده گؤرسون، چالیشمایی، کازانمایی، دوققانی، ساچما و بئیهوده سایسین. باباجیغیم، هر خئییر، هر شعر، سئبئبی یاراتاندان، موسئببیبوعل-ائسبابعتان مئیدانا گلیر؛ سئبئپلر، واسیتالار دییه بیر شی یوکتور. بونلار، گافلت دئوری کیسا بیر موددئت یورویوپ گیتسین دییه حاققعا گیدن آنا یولون اوستونه دوشورولموش خیاللاردن باشکا بیر شی دئییلدیر. طبیعتا باغلانیپ قآلمیش اولان فیلوسوفلار، جانینی و گؤزونو سئبئپلردن آییرامادیغیندان اوندان باشکا بیر شی گؤرمه مکده دیر. آللاه’ین وارلیک و یاراتما ائورئنینده ایسه سئبئپلر اورتادان قالکماقتا، اورادا هر آن یئنی بیر یاراتما واردیر دونوکلوک یوکتور. 

   

   " …ؤیل قوللار واردیر کی، اونلارین گؤزلری سئبئپلره تعاغیلماز، سئبئپلری آشار. آللاهعین لوتفو ایله پئردئلری دئلر، کئچئرلر. سئبئپلردن قورتولموش موسئببیبوعل-ائسباب (=سئبئپلری یاراتانی)ع! بولموش عاریف اینساندان تئوهید-ای زات (بیرلیک سورمه سینی) چکئرلر ده، ایللتتن ده قورتولورلار، سئبئپتن دئ.. "  

   

  8. فیلوسوفلار علمین قیده مینی ساوونورلار 

   

  علمین قیده می وئیا سونرادان یاراتیلماسی مسله سی غزالی’ نین اوزئرینده ائن آرتیق دوردوغو بیر مسلدیر. تئهافوت’ون یعاغلاشیک دؤرتته بیرینی بو کونویا تاهسیس ائتمیشدیر. بو پروبلم دین ایله فلسفه  آراسینداکی تارتیشمالارین ائن اوزلاشیلماز پروبلملریندن بیریدیر. غزالی ایلک اولاراق علمین قیده می مسله سینده فیلوسوفلارین کونویلا ایلگیلی یعاغلاشیملارینی اینجلمیش و آرکاسیندان کندی گؤروشلرینی سرد ائدرئک آچیکلامایا چالیشمیشدیر. کئلامجیلار دا علمین قیده می مسله سی نین فیلوسوفلارین ائن زارارلی ایدیعالاری اولدوغو کانااتیندئدیرلر. ائش’اری (ؤ. 935)، کیتابو’ل-فوسیل آدلی اثرینده بو پروبلمه رئددییه یازان ایلک کئلامجیدیر. بونون یانی سیرا ایبن هازم(ؤ. 1064) بو کیمی پروبلملر آراسیندا کئسین سینیری چیزنلردندیر. 

   

  غزالی، تئهافوت’ونده بیرینجی مسل اولاراق اله آلدیگی  " علمین قیده می "  مسله سینده، اؤنجلیکله فیلوسوفلاردان کادیم و سونرعاغیلره نیسپئت ائدیلن گؤروشلری اله آلمیشدیر. فیلوسوفلارین بو پروبلم حاققیندا اورتایا آتتیکلاری دئلیللری اوچ باشلیکتا توپلایاراق فلسفی بیر دیلل و باخیش آچیسییلا جاواپ وئرمیشدیر. 

   

  غزالی، عینی خصوصو بیر کئز داها مونکیز’دا اله آلمیشدیر. 

   

  مئولانا’یا گلینجئ، فیلوسوفلارین اله آلدیگی فلسفی پروبلملردن سادجه علمین قیده می مسله سینه تماس ائتمیش و کندی اوسلوبونجا آنلاتتیغی بیر اولایلا باغلانتیلی اولاراق، هر زامان اولدوغو کیمی وئرمک ایسده دیغی مه ساژی بو پروبلم اوزئریندن وئرمیشدیر. آماجی غزالی کیمی فیلوسوفلارین گؤروشلرینی چوروتمکتن ضیاده فیلوسوفلارین بو گؤروشلرییل بیرلیکته کندیلرینی بئکلیئن آکیبئتی بیر مه ساژلا وئرمئیی آماچلامیشدیر. 

    

   " دون بیری دئدی کی:  " قاینات سونرادان یاراتیلمیشدیر. شو گؤکیوزو ده فانیدیر. میراثچیسی دا آللاهعتیر. "  

   

  بیر فیلوسوف؛  " قایناتین سونرادان یاراتیلدیگینی نه بیلییورسون؟ "  دئدی. یاغمور بولوتون سونرادان یاراتیلدیگینی ناسیل بیلیر؟ شو دئغیشیپ دوران المده سن بیر زئرره بیل دئییلسین، بؤیل ایکی گونئشین سونرادان یاراتیلدیگینی نه بیلیرسین؟ پیسلیک ایچینه گؤمولموش قورتجاغیز، یئریوزونون اؤنونو سونونو ناسیل بیلجئک؟ بونو، یانی علمین سونرادان یاراتیلدیگینی باباندان ایشیتمیشه سین ده، آهماقلیغیندان اؤتورو بو دوشونجه یه ساپلانیپ قآلمیشه سین. علمین سونرادان یاراتیلدیگینا دایر دئلیلین ندیر؟ اونو سؤیل، سوس؛ آرتیق سؤیلمه یه قالکیشما. "  

   

  ناکلدن دئدی کی:  " بیر گون ایکی کیشی نین ده بو دئرین کونویا دالدیکلارینی، باهسه گیریشدیقلرینی گؤردوم. او ایکی کیشی نین چکیشملری سیراسیندا حالک دا باشلارینا توپلانمیشتی. من ده اونلارین آراسینا کاتیلدیم. حاللرینی گؤرمک، سؤزلرینی دویماق ایچین دوردوم، بئکلدیم. 

   

  بیری دییوردو کی: „بو الم فانیدیر. هیچ شوبهه  یوک کی بو یاپی نین بیر یاپیجیسی وارع. اؤبورو: „بو الم کادیمدیر، یانی ائوولینه ائوول یوکتور. بو یاپی نین یاپیجیسی دا یوکتور. وارسا بیل او کندیسیدیرع. 

   

  مومین دئدی کی: „گئجه ایله گوندوزو گئتیریپ گؤتورئنی، بوتون ماهلیکاتین ریزکینی وئرئن آللاهعی اینکار ائدییورسونع. فیلوسوف دئدی کی: „دئلیل گؤستئر، دئلیلسیز بیر سؤز دینلمه م. تعاغلیده آنجاق آهماق اولان کاپیلیر. هایدی، باقالیم، دئلیل گؤستئر، دونیادا دئلیلسیز بیر سؤز، بیر وهیم دینلمه م، هم کابول ائتمه م.ع 

   

  مومین دئدی کی: „رئد ائدیلمذ دئلیل، جانیمین ایچینده گیزلیدیر. سنین گؤزون ضاییف اولدوغو ایچین هیلالی (=یئنی آیی) گؤرهمییورسون. فاکات من گؤرویوروم، بانا کیزما.ع دئدیکودو اوزادیکچا اوزادی. حالک دا شو ییلدیزلارلا سوسلنمیش گؤکیوزونون، شو قایناتین اؤنونه سونونا هایران قالدیلار. 

   

  مومین دوستوم دئدی: „یچیمده رئد ائدیلمذ بیر دئلیل وار. گؤکیوزونون سونرادان یاراتیلدیگینا دایر رئد ائدیلمذ بیر دئلیل... تام اینانجیم وار. بئلیرتیسی ده شو؛ تام اینانچ ساهیبی آتئش بیل گیرسه اشیکلارداکی آشک سیرری کیمی اونا بیر ضیان گلمذ، یانماز، یعاغیلماز، من بو سیرری سؤیلیئمییوروم. چونکو بو سیر دیل گلمذ.منده کی بو سیر یوزومون ساریلیغیندان، ووجودومون ضاییفلیغیندان باشکا بیر شیل آنلاتیلاماز. کانلی گؤزیاشلاری نین یانعاغلارا دوغرو آکماسی، آللاهعین گوزللیغینه دئلیلدیر.ع 

   

  فیلوسوف؛ „هالکا دئلیل اولان بو شیلری من دئلیل سایمام.ع دئدی. مومین دئدی کی: „قالپ آکچئ، کئچئر آکچئ ایله باهسه گیریشسه ده، کئچئر آکچئ سن قالپسین، من کئچئر آکچئییم. بو یوزدن منیم دَیَریم سندن اوستوندور دئسئ؛ سون ایمتیهان آتئشدیر. بو ایکیسی آتئش دوشتولر می، اونلارین حالیس می، قالپ می اولدوکلارینی، حالکین ایلری گلنلری ده، باسیت اولانلاری دا آنلار. هرکئس شوبهه دن قورتولور. ائی منیم جانیم! گیزلی اولان کئچئر آکچئ ایله قالپ آکچئنین ایمتیهانی، آتئش و سو ایلدیر. سن و من هر ایکیمیز ده آتئش گیرئلیم. بو ایش شاشیریپ قالانلارا اؤلومسوز بیر دئلیل، بیر بئلگئ اولالیم. یاهوت سن و من، ایکیمیز ده دنیزئ آتلایالیم و بو تئرئددوت ایچینده بولونان اینسانلارا هاک و حقیقت دئلیلی اولالیم.ع بؤیل یاپتیلار. آتئش آتلادیلار. هر بیری کیزگین آتئشین آلولری ایچینه کندینی آتتی. „اللاه واردیر.ع دییئن و بو داوایا گیریشن قورتولدو. اؤبور هارامزاده ایسه آتئش ایچینده یاندی، گیتتی... "  

   

   " …انلادیم کی؛  " قایناتین ائوولی واردیر. بو گؤک کوببئ سونرادان یاراتیلمیشدیر. "  دییئن هعاغلیدیر. اینکار ائدنلرین گئتیردیکلری دئلیللرین دایما یوزلری سارارمیشدیر. یانی ضاییف و ایللتلیدیر. او اینکارین دوغرولوغونا نئرئده بئلیرتی واردیر…؟ 

   

   " … هایدی سن شو یوکاریدا آنلاتیلانی میجیزئ سایما. یئنی، بیر ده گونئش کیمی آپایدین اولان، آدینا  " اومموعل-کیتاب "  دنیلن یوز دیللی قورعانعا باک. اونون بیر هارفینی عکسیلتمئغئ یاهوت آرتیقلاشدیرمایا کیمسنین جئسارئتی یوکتور. اوستون کیشییه دوست اول کی، اوست اولاسین، دَیَر کازاناسین. ائی آزگین، عاغلینی باشینا آل دا، آلت اولموشلارلا، ساپیک فیکیرلی کیشیلرل دوست اولما! 

   

  او اینکارجی هیچ دوشونمذ کی، نئرئده گؤرونن بیر شی وارسا، او گیزلی حیکمتلردن بویوک یاراتیجی نین یاراتما گوجوندن، ساناتیندان هابئر وئرمکده دیر. ایلاچلاردا فایدانین گیزلی اولدوغو کیمی، هر گؤرونن شیین ده فایداسی گیزلیدیر. "  

   

  سونوچ 

   

  بیر متصوف اولاراق مئولانا هر نه قدر یاشادیغی دؤنمین فلسفی پروبلملرینه و قاوراملارینا واقیف اولسا دا، دئرینلمه سینه بیر فلسفی بیلگییه صاحیب اولمادیغی آنلاشیلماقدادیر. فلسفی دوشونجه یی توپتان رئددئدیجی بیر توتوملا حرکت ائدن مئولانا فیلوسوفلاری سالت عاغیلجیلیقلا، حقیقتی داهی اینکارا گؤتورئجئک آشیری شوبهه جیلیکله و حتی ایمانسیزلیقلا ایتهام ائتمکده دیر. او آسلیندا غزالی کیمی فیلوسوفلارین فلسفی پروبلملره یعاغلاشیملاریندا دینی بیر قایقی داشیدیغی ایچین بو توتومو تاخیندیغینی دوشونمک گرکیر. بو قایقیدان اولسا گرک کی؛ اثرلرینده کی دیداکتیک یاپی، اوخویوجونون دیققاتلرینی بیر یؤنه دوغرو اودعاغلاماق و آرزولادیغی سونوجو الده ائتمک ایچین فیلوسوفلاری و فلسفه نین بازی پروبلملرینی ده بو مئتودا داهیل ائتمک ایسده دیغینی گؤرمک مومکوندور. یانی مئولانا قارشیسینداکینه وئرمک ایسده دیغی مه ساژدا، بیرینجی اؤنجلیغی فیلوسوفلاری کؤتولمک وئیا فلسفه یی تامامن رئددئتمک دئییل، وئرمک ایسده دیغی مه ساژین فلسفه  آلانییلا دا وئریلبیلجئغینی گؤستئرمک ایچیندیر. 

   

  مئولانا’نین  " دیشاردان "  بیریسی اولاراق ایسلام فیلوسوفلارییلا بیر پروبلمی اولمادیغی کانااتیندئییز. او، مئتافیزیک حقیقتلری اینکار ائتتیکلری ایچین؛ ماتئریالیستلرئ، هر شیدن شوبهه  ائدیپ، وهیم و زان پئشینده کوشتوقلاری ایچین سئپتیکلرئ؛ دویولارین بیلگیسی دیشیندا حقیقت کابول ائتمئدیکلری ایچین؛ دوگماتیک سنسوالیستلرئ، عاغیل یولویلا حقیقته اولاشیلابیلجئغینی ساووندوکلاری و عاغلی یانیلماز و موتلاک بیر کوووت کابول ائتتیکلری ایچین؛ راسیونالیستلرئ، آللاه یئرینه طبیعتی ایکامه ائتتیکلری ایچین ناتورالیستلره قارشی اولموشدور. بوتون بو ساییلانلارین دیشیندا آز اؤنجه ایفاده ائدیلدیگی کیمی حیکمت دایره سی ایچینده یئر آلان مورالیست(اهلاکچی)، سپیریتوالیست(روهچو)، ایدئالیست و ایلاهی حیکمتل مشغول اولان هاکیملر، مئولانا’نین دا ایچینده یئر آلدیگی بیلگئ کیشیلردیر. اونلار حقیقته و ایلاهی حیکمتئ، عاغیل و ایستیدلالل دئییل، آشک و کؤنول یولویلا اولاشیرلار. فلسفی دوشونجه ده بو یوللا دا حقیقته اولاشیلدیگی بیلینن بیر گئرچکتیر. 

    Kaynakça

Abdülkadir Gölpınarlı, Mevlاnا Celaleddin, İstanbul 1959
Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, İstanbul 2002
Aristoteles, Metafizik, çev.: Ahmet Arslan, İstanbul 1996
Bernard Russel, Dünya Görüşüm, çev.: S. Tiryakioğlu, İstanbul 1977
Cafer Ali Yasin, el-Fاrاbی fی Hudیdihi ve Rüsیmih, Beyrut 1985
Cevdet KILIÇ, “İslاm Felsefesine İlgisizliğin ve Yöneltilen Tenkitlerin Sebepleri,” FÜİFD., Elazığ 2003, (119-143)
Ebu’l-Hasan en-Nedvی, Duygu ve Düşüncede Tazelik Hz. Mevlاnا, çev.: Mehmet Eminoğlu, Hizmet Kitabevi, Konya 1986
Eflاkی, Ahmed el- Arifی, Ariflerin Menkıbeleri, (Menakıbu’l-اrifیn) çev.: Tahsin Yazıcı, İstanbul 1986
Fاrاbی, Kitabu Arاu Ehli’l-Medیneti’l-Fاzıla, Mısır trsz
Feridun b. Ahmed Sipehsalar, Mevlاnا ve Etrafındakiler, çev.: Tahsin Yazıcı, İstanbul 1977
Feyzi Halıcı , “Mevlاnا Dostları”, S.Ü. I. Milli Mevlاnا Kongresi, 3-5 Mayıs 1985, Konya 1986

Füruzanfer, Mevlاnا Celaleddin, çev.: Feridun Nafiz Uzluk, İstanbul 1990

Gazzاlی, el-Munkızu min ed-dalاl, çev.: Hilmi Güngör, Ankara 1960

Gazzاlی, Kimya-ı Saadet, çev.: A.F.Meyan, İstanbul 1973

Gazzاlی, Tehafütü’l-Felاsife, nşr. Süleyman Dünya Daru’l-Maarif 1972.

Halife Abdülhakim, “Mevlاnا Celaleddin Rیmی”, çev. Yusuf Ziya Cömert, (İslاm Düşüncesi Tarihi İçinde edt. M.M. Şerif) c. III, (43-61)

Hayri Kaplan, “Baha Veled, Şems ve Mevlاnا’nın Razی’ye Yönelik Eleştirileri ve Razی’nin Sufilere/Tasavvufa Bakışı”, Tasavvuf Dergisi, Mevlاnا Özel Sayısı Yıl 6, sa.: 14, Ocak-Haziran 2005 (285-330)

Hillmut Ritter, Celaleddin er-Rumi, İA, İstanbul 1977, c. III İbn Arabی, El-Fütuhat el- Mekkiyye, Mısır ts. İbn Haldun, İbn Haldun, Mukaddime (I-III), çev.: Zakir Kadiri Ugan, MEB. Yayınları, İstanbul 1989

İbn Sina, Şifا (İlahiyat), thk.: İbrahim Medkür, (I-II), Kahire 1961