ایمان ندیر

شبیستری:

  بوعالمين بير ياراتيجيسي اولدوغونا اينانماق ايمان دئیيلدير. بو سادجه  بير اينانچدير. دوغرو و ایي بير اينانچدير دا اوسته ليک. آما بؤيله  بير اينانچ ايمان دئیيلدير. ايمان بيلگي ده دئیيلدير. بعضي تئولوژيک اؤنرمه لري بير قيياس اولوشدوراجاق شکيلده بير آرايا گتيررک سونوچدا بو عالمين بير ياراتيجيسي اولدوغو بيلگيسيني الده ائتمک مومکوندور. آما بؤيله بير بيلگي ايمان دئیيلدير. ايمان ياخين، بيليم و فلسفه ده دئیيلدير. بوتون بونلار اولماديغينا گؤره شو حالده ايمان ندير؟ ايمان ترجيحه دايالي بير ائيله مه و ياشاما بيچيميدير! بو ائيله مه و ياشاما بيچيمي نين اؤزو، اينسانين گئرچک منليگينه اولاشابيلمک اوچون فاني منليگيندن واز گئچرک دليجه سينه آللاه'ا يؤنلمه سيدير! ايمان، اينسان وارليغي نين درين بير ديناميزمينه تقابول ائتمکده دير. بؤيله بير ايمان گووَن، عشق و اوموت دويقولارييلا بيرليکده بولونور. طيبقي بير به به یين کنديسيني تام بير گووَن ايچه ريسينده آناسي نين قوللارينا بواخماسي کيميدير ايمان! چونکو بير بَبَک کنديسيني آناسي نين قوللارينا بواخديغيندا اصلينده بوتون وارليغيني اونا تسليم ائتمکده دير. بؤيله  بير تسليمييت تام بير گووَنه دايانماقدادير. ايشته ايمان آللاه قارشيسيندا بؤيله بير حالتي روحييه يه صاحيپ اولماقدير. ايمانين طيبقي کيمياسال بير ايکسير کيمي اولدوغونو اونوتماماق گرکير. عشق کيميدير ايمان، اؤيله هرکسه نصیب اولماز. چونکو ايمان اولدوقچا نادير راستلانان بير موجئوهردير. بونون ديشينداکي هر شئي ايمانين تظاهور قاليپلاريندان باشقا بير شئي دئیيلدير. 

   

  ايمان، بير اينسانين حياتيندا گئرچکلشديره بيله جگي ان اؤزگور ائيلئم و داورانيشدير.

   

  رسمی دينی سؤيلم جيدي بير کريزله قارشي قارشييادير. بو کريزين پک چوخ سببي اولماسينا راغمن بن بورادا سادجه ايکيسي اوزرينده دوراجاغيم. بيرينجي سببپ بير دين اولاراق ايسلام’ين بوتون زامانلار ايچين گئچرلي سياسي، ايقتيصادي و فيقهدن قايناقلانان حقوقي بير سيستمي اولدوغونون ايلري سورولمه سيدير. بو ايديعانين صاحيپلرينه گؤره موسلومانلار بوتون زامانلاردا بو دوزئله مه لره گؤره ياشامالي و بونلارلا عمل ائتمه ليدير. آللاه دا اونلاردان بونو ايسته مکده دير. دليلسيز، تملسيز و بير او قدر ده يانليش اولان بو ايديعادا اينات و ايصرار ائديلمه سي، ياشاديغيميز کريزين ان اؤنملي سبپلئريندن بيريني اولوشدورماقدادير. ايکينجي سبپ ايسه يينه يانليش اولاراق دئولتين ايسلام حؤکملريني اويقولاماقلا يوکوملو اولدوغونون ساوونولماسيدير. گرک ايسلام’ين حقيقتي گرک موسلومان توپلوملارين ياشاماقدا اولدوغو گئرچکليکله هيچ بير شکيلده باغداشمايان بو ايکي ايديعادا آياق ديرَتيلمه سي، هيچ ايسته نمه ين سونوچلارين اورتايا چيخماسينا زمين حاضيرلاميش و اولکه ميزده جيدي بير دينی کريزين ياشانماسينا سبپ اولموشدور.  

آخارسو

بدیعه آخارسو

ویلهئلم فون هومبولت’دا

دیل-کولتور باغلانتیسی

ایچینده کیلر

بیرینجی باسقی’نین           اؤن سؤزو                                                                        

ایکینجی باسقی’یا اؤن سؤز                                                                                       

ویلهئلم فون هومبولت’ون یاشام اؤیکوسو                                                                    

I.   دیلین کاراکتئری                                                                                            

     1) دیلین کؤکو و دوغاسی                                                                                      

     2) دیلین یاپیسی و بیچیمی                                                                                      

     3) سؤزجوک و قاورام                                                                                           

     4) قوشوق (شئعر) و دوزیازی (نثر)                                                                          
                                                                       

     5) دوشونجه و دیل                                                                                                      

II.  دیلله بیرئیین بیربیری قارشیسیندا دورومو                                                              

1) گنل اولاراق اینسان تورونده کی گلیشمه نین بیرئیلر اوزرینه ائتکیسی و بونون دیلده ایزلری                                

     2)  بیرئیین قارشیسیندا دیلین گوجو                                                                       


   3)  دیلین قارشیسیندا بیرئیین گوجو                                                                        

III . دیلله اولوسون قارشیلیقلی ایلگیلری                                                                 

1)     اولوسون تینسل اؤزللییی و دیل                                                                         

2)     اولوسلارین بیرئیسل کاراکتئری                                                                        

3)     اولوسون کاراکتئرینین دیلده اؤزونو گؤسترمه سی                                                   

4)     دیل و دونیا گؤروشو                                                                                      
IV. دیلین گلیشمه سی                                                                                       

1)     تاریخ و دیل                                                                                               

2)     کولتور و دیل                                                                                              
3)     دئوریملر و دیل                                                                                            

 سؤزلوک                                                                                                       

بیرینجی باسقی’نین اؤن سؤزو

دیل ایله کولتور آراسیندا باغلانتینی آراشدیرماق ایسترکن، یئر اوزونده کی بیر چوخ دیللری و اولوسلاری اینجه له یرک دیل فلسفه سینی قوران و دیل ایله کولتورون باغلانتیسی باخیمیندان چوخ اؤنملی سونوجلارا واران ویلهئلم فون هومبولت’و اله آلماغی دوغرو بولدوق. چونکو دوشونجه تاریخینده ایلک دفعه هومبولت چئشیدلی دیللری و اولوسلاری اینجه له یرک قارشیلاشدیرمالی دیل آراشدیرمالارینا باشلامیش و سیستئملی بیر دیل فلسفه سی قورموشدور. هومبولت اولوسلارین کاراکتئرلرینی و کولتورلرینی دیللرینده آراشدیرماق گرکدییینه اینانمیشدیر. اونا گؤره دیل بیر اولوسون کولتور دوزئیینی گؤسترن ان یاخشی آراجدیر. آنجاق اؤز دیلینه دایانان، اؤز دیلینده ایره لیله مه لر یاپان بیر اولوس گرچک بیر کولتورون ده یارادیجیسی اولابیلر.

                 دیلی کولتور باغلانتیسی ایچینده ایلک اینجه له ین هومبولت اولموشدور دئییله بیلر. هومبولت’دان اؤنجه ده فیلسوفلار و دوشونورلر دیل اوزرینده دوشونموشلردیر. آنجاق اونلارین یاپدیغی، بیلگی قورامی ایچینده دیله ده یئر وئرمکدن اؤته یه گئتمه ییردی. هومبولت دیلی اینسان کولتورونون گلیشمه سینه باغلایاراق تاریخ ایچینه یئرلشدیرمیش، دیلی اینسانین گلیشمه سینین هر باساماغی ایله بیرلیکده دییشیب گلیشن بیر تاریخی سورج اولاراق گؤرموشدور.

                 بوگون دیل فلسفه سی اوزرینده اینجه له مه لر یاپماق ایسته ین بیر کیمسه نین هومبولت’ون دیل فلسفه سینی گؤرمه سی گرکیر. بیز، هومبولت’ون گؤروشلرینی آنلاماغا چالیشارکن، بونلاری قارشی گؤروشلری ایله بیرلیکده اورتایا قویاراق بلیرتمه نی داها اویغون بولدوق. بو شکیلده هومبولت’ون گؤروشلرینین داها آچیق اولاراق گؤستریله بیله جه یینی سانیریق.

                 هومبولت’ون اؤزللیکله دیل ایله کولتور آراسینداکی باغلانتیلاری اینجه- له ین دوشونجه لرینی اؤزوموزه قونو یاپماقلا، اؤلکه میزین ده بیر گرکسیمینی قارشیلایابیله جه ییمیزی دوشوندوک. بوگون اؤلکه میزین بیر دیل سیخینتیسی ایچینده بولوندوغو هامیمیزجا بیلینن بیر گرچکدیر. کئچیردیییمیز کولتور دییشمه-لریندن دیلیمیزین ده باغیمسیز قالمایاجاغی دوغال ایدی. بو دا بیر تاخیم دارتیشمالارا یول آچدی. آنجاق بو دارتیشمالار داغینیق یازیلار حالیندا قالیردی. فلسفه نین ایشیغی ایله سیستئملی اولاراق بو قونو اله آلینمامیشدی. بیز بو باخیمدان بیر دئنه مه یاپماق ایسته دیک.

                                                                                                        ایستانبول 1955

                

ایکینجی باسقی’یا اؤن سوز

                 اوتوز ایل سونرا بو کیتابین ایکینجی باسقی سینین یاپیلماسی اؤنریسی منی اولدوقجا دوشوندوردو. بو اوتوز ایلده دونیادا و بیزده چوخ شئی دییشمیش، یئنی آراشدیرمالار فلسفه یه یئنی بویوتلار قازاندیرمیش، بو آرادا تورکجه میز ده  اولدوقجا گلیشمیش، بیر فلسفه دیلی اولما دورومونا گلمیشدیر. دیل سورونلاری، اؤزللیکله 1960-لاردان بری فلسفه نین تمل سورونو، دیل فلسفه سی ده فلسفه- نین اوداق نوقطه سی اولموشدور. بوگون دیل فلسفه سی ایله ایلگی لنمه ین هئچ بیر فیلسوف گؤستریلنمز دئسک یئریدیر. هومبولت’ا دا سون ایللرده، اؤزللیکله بؤیوک بیر ایلگی اولوشدو. هومبولت یئنی دن کشف ائدیلدی سانکی. اونون اؤزللیکله «دیل اولموش بیتمیش بیر اورون دئییل، بیر ائتکین لیکدیر» سؤزو و «دیلین ایچ بیچیمی» اوزرینده کی دوشونجه لری یئنی باشدان دارتیشیلیب ایره- لی گؤتورولمک ایسته نیلیر. سون ایللرده آغیرلیق نوقطه سی دیل فلسفه سینین اولوشدوردوغو منیم چالیشمالاریم دا بو قونولاردا اوداقلانمیش دورومدا. آنجاق بونلاری اولقونلوغا یئتیشدیریب یایینلایابیلمک اوچون داها بیر نئچه ایللیک بیر زامانا ایحتییاج وار. بو باخیمدان و.فون هومبولت’دا دیل- کولتور باغلانتیسی آدلی کیتابیمین یئنیدن باسیلماسینی بیزده ده بیر گرکسینیمی بللی بیر اؤلچوده قارشیلار دوشونجه سی ایله اویغون گؤردوم. دیلینده ده گؤنوموز تورکجه سینه اویغون بیر بیچیمده بللی بیر اوراندا دییشیکلیکلر یاپماق گره یینی دویدوم.

                                                                                                        ایستانبول 1984

ویلهئلم فون هومبولت’ون یاشام اؤیکوسو

                 1767 ایلینده پوتسدام’دا[1] دونیایا گلن و. فون هومبولت’ون یاشامینی آنلاتماق، پ.بیس وانقئر’ین[2]  هومبولت’ون یاشامینی آنلادان اثرینده ده ایشاره ائتدییی کیمی، اونون چاغینین یاشامینی آنلاتماقدیر، او، اؤیله سینه چاغی ایله ایچ ایچه دیر. بیز بو سؤزلره بونو دا اکله یه بیلریک: هومبولت’ون یاشامینی آنلاتماق، اونون بوتون فلسفه سینی ده آنلاتماق دئمکدیر؛ اونون یاشامی دوشونجه لریندن اثرلریندن آیریلماز، اونلارلا دا او قدر ایچ ایچه دیر.

                 هومبولت’ون ایچینده یئتیشدییی چاغ، فرانسیز دئوریمینین ائتکیلری آلتیندادیر. هر یئرده راسیونالیست بیر چاغین دوشونجه لری هله حاکیم ایدی. گنج هومبولت’ون ایچینده یئتیشدییی دوشونجه چئوره سی ده بئرلین آیدینلانماسی ایدی. آما بو آیدینلانما، اولقونلوق چاغیندان چؤکوش چاغینا کئچمیش دوروموندا ایدی. گنج نسیللر، اسکییه، راسیونالیست فلسفه یه باش قالدیریردیلار. سونوندا بو آخیم «فیرتینا و آتیلیم»[3] اولاراق اؤزونو گوستردی. یالنیز آلمانیادا دئییل،   بوتون دونیادا «اینسان»ا قارشی بیر اؤزله ییش اورتایا چیخدی. آما هومبولت بو حرکته قاتیلانمایاجاق قدر گنج ایدی. هومبولت هله راسیونالیزمه باغلی اولان اؤز چئوره- سینین ایزلرینی داشیییردی. اونو بوندان ایلک قورتاران، اؤز دئییشی ایله، ایکی دونیایا باخیش اولدو: قادین دونیاسی، آنتیک چاغ دونیاسی. هومبولت، 1785 ایلینده دویغولولوق دؤنمینین باشلادیغینی و بو دویغوسوزلوقدان قورتولمانی موتلو بیر شئی اولاراق قبول ائتدییینی سؤیلر. فرانکفورت’دا حوقوق اؤیردیمی یاپارکن 1787 ایلینده بئرلین’ه گئدیر و اورادا قادین چئوره لرینه قبول ائدیلیر. بو چئوره لرده هومبولت، آیدینلانمانی رومانتیک آخیما باغلایان بوتون باغلاری تاپاجاقدیر. بو دؤنمین اوچ ایده آلی سمپاتی، اردم و روح گؤزللییی ایدی. سمپاتی یوکسک بیرئیسل اینسان بیلگیسینه یول حاضیرلایاجاق ایدی. هومبولت قادین دونیاسی ایله یونان دونیاسینی ائشیت دیرده سایار. اونا گؤره قادیندا، یونان دونیاسینین نسنل لییی اولماسا دا، او یارغیلاریندا دویغولارینی دا قوللانار، گرچکلییی قاورارکن فانتازیسینی ده ایشه قاریشدیرار، آما بو یوللا کولتوره ان دوغال و ان یوکسک اولان بیر شکیل قازاندیرار. اونا گؤره قادین اولمادان، اولقون، گلیشمیش بیر اینسانلیق دا اولماز. قادین «هومانیته»نین بیر ائییدیجیسیدیر.

                 هومبولت’ون یاشامیندا دوشوندویو و یاپدیغی شئی، سپرانقئر’ین[4] «و.فون هومبولت و هومانیزم دوشونجه سی»[5] آدلی اثرینده سؤیله دییی کیمی، «بیر تئما، بیر ایده اوزرینده یالنیزجا چئشیدله مه لردیر: ان یوکسک و ان زنگین آچیلماسی ایچینده اینسانلیق.»

                 هومبولت 1788-دن باشلایاراق گؤتینگئن اونیوئرسیته سینده اؤیردیمینی سوردورر. اؤزللیکله دؤولت حوقوقو اوزرینده چالیشیر. کلاسیک ایلک چاغا اولان اییلیمی بورادا گلیشیر. کانت ایله ده یاخیندان ایلگیله نیر. قیسا بیر سوره سونرا نیشانلاناجاغی کارولین فون داخئرؤدئن[6] ایله مکتوبلاشمالاری اونو زامانینین کولتورلو قادینلاری ایله یاخیندان تماس ائتدیریر. چئشیدلی اؤلکه لره سیاحتلر یاپیر، 1789-دا پاریس’ه یاپدیغی سیاحتله فرانسیز دئوریمینی یاخیندان یاشامیشدیر. فورستئر و یاکوبی[7] ایله تانیشیر.  یاکوبی ایله قوردوغو دوستلوق سایه سینده کانت فلسفه سینین ایچینه گیرمک اولاناغی الده ائتمیشدیر. ارته سی ایل شیللئر[8] ایله تانیشیر. 1790-دا اؤیردیم یاشامی بیتیر. بئرلین ایستیناف محکمه- سینده  چالیشمالارینا باشلاییر. آز سونرا دیش ایشلری دایره سینده ائلچیلیک موشاویری اولاراق چالیشماغا باشلاییر. عئینی ایل ک. فون داخئرؤدئن ایله ائولنیر. وولف[9] ایله تماسا کئچیر. بو بؤیوک فیلسوفون ائتکیسی ایله فیلولوژیک بیلگییه قارشی بیر ماراق دویاراق فلسفه نی بیله آرخا پلانا آتیر. آرتیق یونان دونیاسی، باشلیجا دونیاسی اولور. آما آز سونرا فلسفی و ائستئتیک پروبلئملر فیلولوژی ایله عئینی دوزئیه گلیرلر. 1794-دن باشلایاراق شیللئر و گوته[10] ایله سورکلی مکتوبلاشماغا باشلاییر.

                 ایلک باشدا یازیلارینی باشلیجا پولیتیک یازیلار اولوشدورور. تاریخی گوجون مئکانیک بیر شئی اولمادیغینی، اینسان بیرئیسل لییینین بوتونوندن مئیدانا گلدییینی ایره لی سورر، تاریخده کی گوجلر سیستئمینی اؤزگورلویه دایاندیرار. بو دا «دؤولتلرین ائتکین لییینین سینیرلارینی بلیرله مه یه یؤنه لیک بیر چالیشما اوچون ایده لر»[11] آدلی کیتابینین قونوسو اولموشدور. بو یازینین، سونراکی یازیلاریندا اورتایا چیخان «اینسانین یئتیشمه سی قورامی» دوشونجه سی ایله باغلانتیسی واردیر. اؤزو 1793-ده کؤرنئر’ه[12] یازدیغی بیر مکتوبوندا، اینسانین یئتیشمه سی قورامی بیر پئداقوژی قورامی دیر و داها چوخ اینسانلیغین بیر فلسفه تاریخیدیر، دئییر. بونون اوچون ده اونا گؤره تاریخی اینجه له مک گرکیر.

                 98-1794 ایللری آراسیندا کانت ائستئتییی اوزرینده کی چالیشمالاری، گوته ایله فردی تماسلاری، اونا یئنی موتیفلر قازاندیریر. فیلولوژی چالیشمالاریندان یئنیدن فلسفه، پولیتیک و ائستئتییه دؤنور. بو دؤنمده کی بوتون دوشونجه لری، یونانلیلاری اینجه له مه سی، کانت فلسفه سی، شیللئرله بیرلیکده چالیشمالاری، ائستئتیک، پسیکولوژی و تاریخ فلسفه سی ایله ایلگیلی دوشونجه- لری هر زامان هومانیته آچیسیندان اله آلینیرلار.

                 هومبولت’ون هر شئیدن اؤنجه آرادیغی اینسانلیق ایده آلیدیر. اینسانلیق اوندا ایکی آنلام داشیر: بیر یاندان بوتون اینسانلار آراسیندا بیر قارداشلیغین اولدوغو دوشونجه سینی ایچینده داشیر؛ آما اینسانلیق، هومانیته، اوندا، هر شئیدن اؤنجه اینسانین بوتون یاشاما اولاناقلارینین آچیلماسی، بوتون گوجلرینین گلیشدیریلمه سی و اولوسلارآراسی ایلیشکیلرله بو گوجلرین و اینسانلیغین یوکسلتیلمه سیدیر. چئشیدلی اؤلکه لره یاپدیغی گزیلر سونوندا اولوسلارین اؤزل کاراکتئرلرینه دویدوغو ایلگی ایله بیردن بیره یئنیدن دیله دؤنور و دیلین اولوسلارین کاراکتئرینده تمل اولدوغو گؤروشونه واریر. اولوسلارین کاراکتئرینه دویدوغو ایلگی ده یئنه اینسانلیق ایده آلینی بولماق اوچوندور. هومبولت’ون آماجی، اینسانلیق اخلاقینی قورماقدیر. اینسانلیق اخلاقی اوچون ده پسیکولوژی و ائستئتیک تمل اولارلار. اینسانی و بوتون فورملارینی پسیکولوژی، گرچکلیک ایچینده؛ ائستئتیک، خیال گوجو ایچینده گؤستررلر. هر ایکیسی ده ایده آل اولانلا ایلگیلی دیر. اونا گؤره اینسانلیق ایده سینی اؤلچو اولاراق آلمایان هئچ بیر پسیکولوژی اولمادیغی کیمی، اینسانی ایده آللاشدیرمایان هئچ بیر صنعت ده یوخدور.

                 10-1809 ایللری آراسیندا هومبولت، ایچ ایشلری باخانلیغیندا ائییدیم و اؤیردیم دایره سی مودورو اولماسی ایله بو دوشونجه لرینی پراتیک یاشاما اویغولاماق اولاناغی تاپیر. بئرلین’ده پروسیا[13] اونیوئرسیته سینی، لیسه سینی یئنیدن قورور. بئرلین اونیوئرسیته سینی یئنیدن قورماقدان اؤزو ده تام دویغونلوغا (ایستیغنایا) یئتیشمیشدیر. بیر مکتوبوندا بونون بوتونویله اؤز اثری اولدوغونو آنلاداراق ایفتیخار ائتدییینی سؤیلر.

1810 دا وییانا’یا پروسیا ائلچیسی اولور. 19-1809 ایللری پراتیک چالیشما ایللریدیر، پولیتیک یاشامی 1819-دا بیتر. بیلیمسل چالیشمالاری دا یئنیدن جانلیلیق قازانار. دیل بیلیمینه قارشی دا ایلگیسی آرتار. 1820-ده گنجلییینی کئچیردییی عاییله اوجاغی تئگئل’ه[14] یئرلشیر. یاشامینین سونونا قدر اورادا یاشار.  35-1820 ایللری آراسیندا باشلیجا ایلگیسی دیل فلسفه سی، ائستئتیک و تاریخ فلسفه سیدیر. 1835 ایلینده تئگئل’ده اؤلر.  

I

 دیلین کاراکتئری

1.     دیلین کؤکو و دوغاسی:

دیل سورونو ایله اوغراشان هر دیل بیلگینی، هر دیل فیلسوفو، اؤنجه دیلدن نه آنلادیغینی بلیرتمک زوروندادیر. دیل نه دیر، هانسی وارلیق آلانینا گیرر، نسنه لرله سؤزجوکلر آراسیندا نئجه بیر باغلانتی واردیر و باشقا سورولار ایستر ایسته مز اینسانی دیلین کؤکو سورونونا گؤتورر. دیلین کؤکو و اؤزو (اصلی) سورونو، وارلیغین کؤکو و اؤزو سورونو قدر اسکی دیر. باشلانقیجدا وارلیق ایله دیل، سؤزجوک ایله آنلام بیربیریندن آیریلمازلار، بیر بیرلیک اولاراق گؤرونرلر. سؤجوک، وارلیغین بیر سیمگه سی، آدلاندیریلماسی، گؤسترگه سی دئییلدیر، اونون گرچک بیر پارچاسیدیر. میتولوژیک گؤروشه گؤره هر نسنه نین اؤزو (اصلی) آدلاردا گیزلی دیر. آدلارا حاکیم اولماسینی، اونلاری قوللانماسینی بیلن کیمسه، نسنه لر اوزرینده ده بیر ائگئمنلیک قازانار. نسنه لرین دونیاسی ایله آدلارین دونیاسینین تک بیر گرچکلییی واردیر. ان اسکی دینلرده ده عئینی گؤروش حاکیمدیر. وئدا دینینده سؤزون تینسل گوجو آنا موتیفلردن بیریدیر. ریگوئدا’دا سؤزون گوجو تانری’نین گؤجونه یاخیندیر. چونکو، دوغان و یوخ اولان اینسان سؤزونون تملینده، باشسیز- سونسوز وگلیب- کئچمز اولان تانریسال سؤز بولونار. بو تانریسال سؤز یونانلیلاردا «لوقوس» اولور. بورادا دا سؤز گلیب- کئچمزدیر، وارلیقلا آیریلماز بیر بیرلییی واردیر. هئراکلیتوس[15] اوچون لوقوس «کوسموس’ون یؤنه دیجیسیدیر». ائورنه حاکیم اولان لوقوس دا نه بیر تانری، نه ده بیر اینسان طرفیندن یارادیلمیشدیر، هر زامان واردی، ایندی ده واردیر و هر زامان وار اولاجاقدیر. سونراکی یونان دوشونورلرینده ده دیل سورونو اله آلینیرسا دا یالنیزجا نسنه لرله آدلارین باغلانتیسی اوزرینده دورولور. افلاطون دا کراتیلوس دییالوقوندا دیلی بو باخیمدان اینجه لر. آما یئددینجی مکتوبوندا دیلی بیلگینین تملی اولاراق اله آلیر. دوشونجه تاریخینده دیلی بیلگی- دیری باخیمیندان یؤنتملی بیر شکیلده ایلک اینجه له ین افلاطون اولموشدور. افلاطون’دا دیل، بیلگینین بیر باشلانقیج نوقطه سیدیر، آما اوندان اؤته یه گئدنمز. آشاغی یوخاری داروین’ه قدر گلن اسکی قوراملار دیلی هر زامان بیلگی، دوشونجه باخیمیندان اله آلیرلار، بو دا هئچ قوشقوسوز تک یانلی بیر آراشدیرما اولوردو. دیلی دویو و دوشونجه باخیمیندان اینجه له ین هئردئر[16] بیله یئنه ده بیلگی باخیمیندان دیلله ایلگیلنمیشدیر.  دیلین اینسانین ایچ دوروملارینی، دویغولارینی، سئوینجلرینی، آجیلارینی دیله گتیرن یؤنو چوخ دا آراشدیریلماییردی. اونون اوچون بیر دیلین زنگینلییی، چئشیدلی ائتکیلری قارشیسیندا حئیرانلیق دویولور و دیل بیر موعجیزه کیمی قبول ائدیلیردی. بو شاشیلاجاق اولایی آچیقلاماق اوچون ده باشلیجا ایکی دوشونجه وارایدی: بیر یاندان دیل تانری’نین اینسانا بیر ارمغانیدیر دئییلیردی. دیلی عاغلین آناسی اولاراق قبول ائدن هامان[17] بیله دیلین اینسانا تانری طرفیندن وئریلدییینی، تانری’نین بیر موعجیزه سی اولدوغونو سؤیله ییردی. اوبیری یاندان دا دیل قورولموش بیر شئی، اینسان طرفیندن بولونموش بیر شئی اولاراق قبول ائدیلیر. دیلین اینسانین اؤزو (اصلی) اوچون اولان اؤنمینه ایلک ایشارت ائدن پارمئنید[18] اولموشدور.  پارمئنید’ه گؤره اینسان، هر شئیه بیر آد وئرمیشدیر. ائمپیریستلر و راسیونالیستلر ده دیلی هر زامان بیلگی باخیمیندان اینجه لرلر، بونلارین دیل آنلاییشلاری دا بیلگی قوراملارینا دایانار. دیلی آچیقلارکن ائمپیریستلر پسیکولوژی’یه، راسیونالیستلر منطیقه دایانیرلار.

آنجاق ائمپیریست و راسیونالیستلرین، پسیکولوژیک و منطیقی قوراملاری بیربیرلرینه قارشیت اولماقلا بیرلیکده دیل آنلاییشیندا بیر آنا تملده بیرلشدیکلری گؤرولور: ایستر دیلی عاغلین اورونو اولاراق، ایستر اؤزنل تاساریملار اولاراق قبول ائتسینلر، هر ایکیسی ده دیلی قورامسال ایچرییی باخیمیندان، بیلگینین بوتونو ایچینده کی یئری، بیلگینین قورولوشونداکی باشاریسی باخیمیندان اینجه لرلر. هر ایکیسینده ده سؤزجوکلر ایده’لرین گؤسترگه سیدیر. یئنی چاغ فلسفه سینده دیل باشقا بیر باخیمدان دا اله آلینیر. دیل، ایلک باشلانقیجلارینا قدر گئدیلیرسه گؤرولر کی تاساریملاری گؤسترن گؤسترگه لردن دوغولمامیشدیر، دویغولانیملارین، دویو ایچ تپیلرینین دویغوسال گؤسترگه لری ایله اورتایا چیخمیشدیر. بو گؤروش، دیلین دویغولانیملاردان، دویوملاردان، حظ و آجی دویوسوندان مئیدانا گلدییی گؤروشو آنتیک چاغدا دا واردیر. بیر «آنا تمل»ین هم اینساندا، هم حئیواندا اورتاق اولاراق بولوندوغو قورامینا ایلک اولاراق ائپیکوروس’دا[19] راستلاییریق. اونا گؤره دیل، اوزلاشیملارین اورونو دئییلدیر، دویوملارین اؤزو کیمی دوغال و زورونلو اولان بیر شئیدیر. گؤرمه کیمی، ائشیتمه کیمی، حظ و آجی دویوملاری کیمی باشلانقیجدان بری اینساندا بولونان بیر شئیدیر. اینسانین چئشیدلی دویوملاری واردیر و بو دویوملار دا باغلی اولدوغو اینسانا گؤره دییشر. بونون کیمی قارشیلیقلی آنلاشماغا یارایان چئشیدلی سسلر گلیشر و چئشیدلی سؤز و دیل تیپلری دوغولار.   

17.جی یوزایلده اسکی «دوغال سس قورامی»، کولتور بیلیملری ایله اوغراشان دوشونورلرده یئنی بیر شکیل قازانیر. جیامباتیستا ویکو[20]، دیل سورونونو گنل مئتافیزیک چرچئوه سی ایچینه قویور. اونا گؤره ایلک سؤزجوکلرله بونلارین آنلاملاری آراسیندا دوغال بیر باغلانتی واردیر. بوگونکو دوروموندا دیل گلیشمه- سینین بو باغلانتینی فرق ائتمه ییشی، اساس آنا قایناغیندان، تانریلارین دیلیندن اوزاقلاشماسیندادیر. بوتون «ایلک سؤزجوکلر» یا نسنل بیر دوغال سسین تکرارلانماسیدیر، یا دا دوغرودان دوغرویا بیر دویغولانیمی، بیر آجی یاخود حظظی، سئوینجی یاخود اوزونتونو، حئیرانلیغی یاخود قورخونو دیله گتیرن دویولارلا ایلگیلی سسلردیر. ویکو’نون بو دوشونجه لری هامان’ی ائتکیله ییر. هامان’ا گؤره دیل، عاغلین آناسی و عاغلین بیر گؤرونمه سیدیر. عاغیل، دیلدیر. دیل اولماسایدی عاغیل دا اولمازدی. دیل، عاغلین اورقانون’و و کریتئریوم’ودور. تانریسال لوقوس’ون، ایچینده اورتایا چیخدیغی وارلیق عاغیل دئدیییمیز شئی ایچینده دیر. یعنی بورادا وارلیق عاغیل اولور، دیل ده بونو اورتایا قویان بیر شئی. دیل، عاغلین یالنیز اورقانون’و دئییل، کریتئریوم’ودور دا. یعنی دوشونجه لریمیز آنجاق دیل ایچینده کئچر، دیلله پارلاقلیق قازانار، دیلله گرچکلشرلر. دوشونجه ایله دیل عئینی شئیدیر. دیل، دوشونولموش قاوراملار اوچون قویولموش اوزلاشیمسال گؤسترگه لرین بیر توپلامی دئییل، هر یئرده آچیق و گیزلی، گؤرولر و گؤرولمز اولاراق بیزی چئوره له ین عئینی بیر تانریسال یاشامین سیمگه سی و اینعکاسی دیر. بوتون یارادیلانلار، دوغا کیمی تاریخ ده، یارادانین یارادیلانا بیر سؤزوندن باشقا بیر شئی دئییلدیر.

1770-ده هئردئر، بیر یاریشما اوچون یازدیغی دیلین کؤکو آدلی اثرینده زامانینین اورتودوکس آنلاییشی ایله ساواشیر. اؤزللیکله سوسمیلچ’ین[21] تمثیل ائتدییی بو گؤروشه گؤره دیل، اینسان طرفیندن بولونموش بیر شئی اولانماز، دوغرودان دوغرویا تانری’نین اینسانا باغیشلادیغی بیر شئیدیر. هئردئر’ین بو گؤروشه قارشی گؤستردییی ان گوجلو قانیت بودور: دیل، تانری طرفیندن یارادیلمیش اولسایدی و بؤیله جه اینسان روحونا وئریلمیش اولسایدی، ایندیکیندن چوخ داها منطیقی، چوخ داها عاغیللا یوکلو اولاردی. بوتون دیللرده اؤیله چوخ دوزنسیزلیکلر، یانلیشلیقلار واردیر کی، بونلار تانری’نین یارادیسی اولانماز. آما اؤته یاندان هئردئر، دیلین گرچکده اینسان طرفیندن بولونموش اولماسینا دا اینانماییردی. دیل، اینسانین دوشونمه سی ایله یارادیلمیش اولانماز، زورونلو اولاراق اینسانین ایچ دوغاسیندان فیشقیرمیش اولمالیدیر. دیلین کؤکو، هئردئر’ه گؤره، اولقون بیر جنین’ین یاشاما آتیلیشی کیمی، بیر ایچ آتیلیمدیر. اینسان، بوتون جانلی وارلیقلار کیمی، دویغولارینی سسلرله دیله گتیرر، آما اینسان دیلی، یالنیزجا بو دویغو دیشلاشمالاریندان چیخمیش دئییل. دیل، بو دویغو آچیلیشلاریندان چیخمیش اولسایدی، دیلین دوشونسل بیچیمی هئچ بیر زامان قورولانمازدی. بو بیچیم، آنجاق اینسانی باشدان بری حئیواندان آییران، اینسان روحونون بیر آناگوجونون ائتکیسی ایله مئیدانا گلمیشدیر. بو دا دوشونمه دیر، رئفلئکسیون’دور. عاغیل اولمادان بیلینجلی اینسان دیلی اولانماز. اؤیله ایسه هئردئر’ه گؤره دیل، دوغرودان دوغرویا دویولارین بیر اورونو و عئینی زاماندا رئفلئکسیون’ون و دوشونمه نین بیر اورونو اولاراق قاورانابیلر. اینسانین تینسل یاشامینی آنجاق دوشونمه قورار. هئردئر’ه گؤره دیل اینسانین بوتون گوجلرینی ایچینه آلان بیر شئیدیر. اینسان، دویان، ایسته ین، بیلن دوغانین بیر بوتونودور. عاغیل دئدیییمیز شئی، دویوسال بیر سس ایستر. دیل بیر یاندان تینسل بیر ائیلم، اوبیری یاندان اورقانیک بیر سسدیر. هئردئر’ده، کوندیللاک’دا[22] اولدوغو کیمی،  آلقیلار اؤز ایچلرینه قاپالی بیرر پسیک (روحی) وارلیق دئییللر. بوندان دولایی دیل، هئچ بیر زامان ساده جه یاپیلمیش بیر شئی اولانماز، ایچدن مئیدانا گلن، زورونلو اولاراق اولموش اولان بیر شئیدیر. دیل مئیدانا گتیریلمیش بیر شئی دئییلدیر، تینسل بیر قورولوشون بلیرتیسی دیر.

ویلهئلم فون هومبولت، اؤزونه قدر گلن دیل آنلاییشلارینین هامیسی ایله بیردن ساواشمیشدیر. دیلی اینسان عاغلینین اورونو اولاراق اله آلان راسیونالیستلرله ده، دیلین، دوغانین سسلرینی تقلید ائتمه دن دوغولدوغونو ایره لی سورن اولقوجولارلا دا، دیلی دویولارین بیر اؤزلرینی آچماسی اولاراق قبول ائدن ائمپیریستلرله ده، دیلی تانری طرفیندن اینسانلارا حاضیر اولاراق وئریلمیش قبول ائدن تئولوژیک گؤروشله ده ساواشمیشدیر. هومبولت’ا گؤره، تک اینسانین هر زامان بیر بوتونله، اولوسو ایله، اؤته کی اینسانلارلا باغلانتیسی واردیر. هر اینسان، گرکسینیملرینین گئدریلمه سی اوچون زورونلو اولاراق بیر توپلولوغا باغلیدیر. بو باغلانمادا اؤته کی اینسانلارلا آنلاشابیلمه سی دیل یولو ایله اولار. آنجاق بوندان دیلین بیر آلیب- وئرمه آراجی اولدوغو، قارشیلیقلی یاردیملاشما گرکسینیمیندن دوغولدوغو سانیلمامالیدیر. دیل، اینسانلیغین بیر ایچ گرکسینیمیندن دوغولموشدور. ساده جه توپلولوغون ایلیشکیلرینده بیر گؤروشمه اولایی دئییلدیر. اینسانین دوغاسیندا بولونان بیر شئیدیر[23]. دیل باشلانقیجدان بری بوتونو ایله اینسانا ایلیشکین بیر شئیدیر. سؤزجوکلر کؤکسدن زورونلولوق و مقصد اولماقسیزین اؤزگور اولاراق چیخار. حئیوان تورلری آراسیندا یالنیز اینسان ماهنی سؤیله ین بیر یارادیقدیر. دیل، اینساندا دوغرودان دوغرویا بولونان بیر شئیدیر، بوندان دولایی اینسان آنلیغینین بیر اورونو اولاراق گؤستریلنمز. «اؤزو دوغانین اورونو، آما اینسان عاغلینین دوغاسی»[24] اولان دیلین آنا اؤرنه یی اینسان عاغلیندا بولونمامیش اولسایدی دیل بولونانمازدی. «اینسان آنجاق دیلی ایله اینساندیر، دیلی بولماق اوچون ده اونون اینسان اولماسی گرک ایدی»[25] بو گؤروشو ایله هومبولت دیلی اینسان بیلیم آچیسیندان اینجه له میش اولور. اینسانی اینسان یاپان آنجاق دیلدیر. دیلین اولمادیغی یئرده اینسان یوخدور، اینسانین اولمادیغی یئرده دیل یوخدور. دیل تاریخینده دیلی اینسان بیلیم آچیسیندان ایلک اینجه له ین، دیلی اینسانین اؤزو (اصلی) اولاراق اله آلان ایلک دوشونور هومبولت اولموشدور. هئردئر «دیل اینسانین ایچ دوغاسیندان دوغولموشدور» دئییرسه ده، اونا گؤره دیل عئینی زاماندا دویولارین و اینسان روحونون بیر آنا گوجو اولان دوشونمه نین ائتکیسی ایله مئیدانا گلمیشدیر. عاغیل اولمادان دیل ده اولانماز. اویسا، هومبولت دیلی دوغرودان دوغرویا اینسان دوغاسینا باغلاییر. اونا گؤره دیل اولمادان اینسان دا اولانماز. هئردئر’ده بلیرسیز اولاراق اورتایا چیخان بو اینسان بیلیم گؤروشو هومبولت’دا کسین بیچیمینی بولموشدور. هومبولت’ا گؤره دیل، حاضیر اولاراق وئریلمیش بیر شئی اولاراق دا دوشونولنمز، اینسانین اؤزوندن زورونلو اولاراق مئیدانا گلر. دیلین اورقانیزمی ده اینساندا بولونان گنل دیل یئتی سیندن و اینسانین سؤیله مه یه گرکسینمه سیندن دوغار و بیر اینسان توپلولوغو ایچینده مئیدانا گلر. آنلاما و قونوشما عئینی دیل گوجونون چئشیدلی ائیلملریندن باشقا بیر شئی دئییلدیر. هر بیرئیین آیری بیرئیسل لییی اولماقلا بیرلیکده، بیرئیلرین بو چئشیدلی-لییینده اینسان دوغاسینین بیر بیرلییی واردیر، آنلاما بو بیرلییه دایانار، توپلو قونوشما دا، اینسان دوغاسیندا بولونان دیل گوجونون قونوشانلار آراسیندا قارشیلیقلی اویاندیریلماسیدیر.

دیلین باشسیز و سونسوز بیر درینلییی، سونسوزلوغو واردیر. دیل، اینسان سویونون بوتون وارلیغی ایله بیرلیکده گئدر. اینسان، دیلده، ایچینده یاشادیغی زامانین دویغوسونا داها باغلی اولدوغو حالدا اوزاق کئچمیشی ده آچیق و جانلی اولاراق دویار و سئزر. دیل، بو ایکی دویغونو بیرلشدیرن بیر شئیدیر. چونکو دیل، داها اؤنجه کی نسیللرین دویغولاریندان کئچمیشدیر و اونلارین نفسلری دیلده گیزلیدیر. بو نسیللر، دویغولاریمیزین بلیرتیلمه سی اولان آنادیلینین عئینی سسلرینده بیزیمله قوهومدورلار. گرچکده دیل، هومبولت’ا گؤره، سورکلی اولان و هر آندا گلیب کئچیجی اولان بیر شئیدیر. بو اوزدن دیلین یازی بیچیمینده ساخلانماسی، تام اولمایان، «مومیا تورونده» بیر ساخلانما اولار. «دیلین اؤزو بیر اورون دئییل، بیر ائتکینلیکدیر(Energeia)»[26]. اونون اوچون دیلی آنجاق تاریخی یوللا تانیملاماق دوغرو اولار. بو باخیمدان دا هومبولت’ون گؤروشو بیولوژیک گؤروشله قارشیلاشدیریلابیلر. بیولوژیک گؤروشلر، اینسانین هله بیر دیلی اولمادیغی ایلک دوروموندان حرکت ائدرلر. ایلک زامانلاردا اؤیله بیر دؤنم واردیر کی، اورادا اینسانلار دویغولارینی و ایستکلرینی یوکسک اورقانلاری اولان حئیوانلار کیمی دیله گتیررلر و دیل بو ایلکل آنلادیم بیچیملریندن یاواش یاواش اولوشار. بیولوژیک قوراملاردا دیلین تاریخ اؤنجه سی ده آراشدیریلار، اویسا کی آنتروپولوژیک گؤروشلرده تاریخ اؤنجه سی بیر سورون یاراتماز. اونلارین آراشدیردیقلاری قونو و چیخیش نوقطه لری اینسان دیلیدیر. دیل، اینسانین ان تمل بلیرتیسی اولدوغونا، دیل و اینسان بیربیرلریندن آیریلمایاجاقلارینا گؤره، بو قورام اوچون دیلی اولمایان ایلک اینسانلار هئچ بیر آنلام داشیماز. هومبولت’دا دیل بیر یاندان اینسانین دوغاسیندا بولونان بیر شئیدیر، اؤته یاندان حاضیر اولاراق وئریلمیش بیر شئی دئییلدیر، تاریخی بیر گرچکلییی واردیر، تاریخ ایچینده گلیشر. بورادا بیر دییالئکتیک وار. بو دییالئکتیک، هومبولت’و دیلین کؤکو سورونونا گؤتورمز، اونون دیل فلسفه سینده کؤکن سورونو زورونلو اولاراق دیشاریدا قالار. آما هومبولت’داکی بو دییالئکتیک، اینسانداکی دیل یئتنه یی و دیل گوجو ایله چؤزولور. اینسانداکی دیل یئتنه یی دوغرودان دوغرویا وئریلمیش اولان بیر شئیدیر. اینساندا بو یئته نک اولماسایدی دیل اؤیرنیلمزدی. دیله اولان بو یئته نک، اینسانین یاپیسیندا واردیر. دیلین اؤزو وئریلمیش بیر شئی دئییلدیر، آما دیله اولان یئته نک وئریلمیشدیر. لئو وئیسگئربئر[27] حاقلی اولاراق بو یئتنه یین هارایا دایاندیغینی سورور. اونا گؤره بو سورو، بیزی یئنه دیلین کؤکو سورونونا گؤتورر. بو سورون دا چؤزولنمز. بو گونون دیل آراشدیریجیلاری، فیلسوفلاری، اینسان بیلیمجیلری بو نوقطه ده بیرلشیرلر: دیلین کؤکو سورونو یالنیز بیر دفعه اوچون دوشونوله بیلر، او دا اینسان کؤکو دوشونولدویو زامان؛ دیل، اینسان اولمانین آیریلماز بیر پارچاسیدیر. هئچ بیر گلیشمه اؤیردیسی، هئچ بیر موتاسیون اینسانلا حئیوان آراسینداکی اوچورومو قاپادانماز. «اینسانین وارلیق اولاناغی باشدان بری دیل یئتیسینین گوجونه باغلیدیر»[28]. رئوئس’ده[29] ده عئینی گؤروشه راستلاییریق: دیل، اینسان اولما زامانیندا اورتایا چیخار. «اینسان اولماق، ائتکین و ائدیلگین بیچیملری ایچینده دیلی شرط قوشار»[30]. قوردوغو کونتاکت تئوری’سینده رئوئس دیله اولان بو یئته نکدن قالخاراق ناتیویستلرله ائمپیریستلری بیرلشدیریر. اونا گؤره هئچ بیر معقول ائمپیریست چوجوغون اویون، قوشما، تقلید ائتمه کیمی، دیله اولان یاتقینلیغی دا دوغوشدان گتیردییی، بؤیله بیر یاتقینلیق اولماسایدی هئچ بیر زامان دیله اییلیم دویانمازدی گؤروشونو یادسییانماز. هئچ بیر ناتیویست ده دیلین اولوشوموندا باشلانقیجدان بری سایسیز نسیللرین بیرلیکده چالیشدیقلارینی ردد ائدنمز. بؤیله جه اونا گؤره دیل قورامیندا دیلین دوغوشو ایله گلیشمه سی بیرلیکده گؤز اؤنونده توتولورسا ناتیویستلرله ائمپیریستلر آراسینداکی قارشیتلیق اورتادان قالخار. رئوئس کونتاکت تئوری’سینده بونو یاپماغا چالیشدیغینی سؤیله-ییر[31]. بو باخیمدان رئوئس’ین یاپدیغی هومبولت’دا چوخ دا آچیق اولاراق دیله گتیریلمه میش اولان دوشونجه لره کسین بیچیم وئرمک و اونلاری بیر آز داها ایره لی گؤتورمک اولموشدور. چونکو، هومبولت دا بیر یاندان اینسانداکی دیل یئتیسینین وئریلمیش اولدوغونو سؤیلرکن، اوبیری یاندان دیلین حاضیر اولاراق وئریلمیش بیر شئی اولمادیغینی دا هر زامان تکرارلار. هومبولت’ا گؤره دیل، تاریخ ایچینده گلیشمیشدیر، اونون اوستونده اینسان نسیللری ایشله میشلردیر. اینسان روحونون، سورکلی اولاراق، «آیریملاشمیش سسلری دوشونجه نین آنلادیمینا الوئریشلی یاپماغا چالیشماسی»[32] دیلی مئیدانا گتیرمیشدیر.

2.     دیلین یاپیسی و بیچیمی:

یئر اوزونده چئشیدلی دیللرین بولونوشو، فیلسوفلاری و دیل بیلگینلرینی بیر سورون اولاراق اؤزونه چکمیشدیر. هر بیری ده سورونو باشقا آچیلاردان اله آلمیشدیر. دیللرین چئشیدلی اولوشو، اونلاری دیللرین یاپیلارینی اینجه له مه یه گؤتورموشدور. دیللرین یاپیلارینداکی بو چئشیدلیلیک ندن اولموشدور؟ اینسان  عاغلی، منطیقی بیر اولدوغو حالدا دیل ندن دییشیکلیکلر گؤستریر؟

هر شئیی عاغلا باغلایان 17.جی یوزایلین راسیونالیست فلسفه سی دیلی ده بو باخیمدان اله آلمیش، هر زامان بیر و عئینی قالان بیلگینین بیرلییی ایده آلینی دیله ده کؤچورمک ایسته میشدیر. ائورنسل بیلیم[33] ایسته یی یانیندا بیر ده ائورنسل دیل[34] اورتایا چیخیر. فلسفه سینده دیله آیری بیر یئر وئرمه ین دئکارت ساده جه بیر یازیسیندا (مئرسئن’ه[35] یازدیغی مکتوبلارین بیرینده)  بو ائورنسل دیل سورونونا توخونور. آما بو سورون، اؤزوندن سونرا گلنلر اوچون چوخ بؤیوک بیر اؤنم قازانمیشدیر. بوتون بیلگیلرده اینسان عاغلینین عئینی بیر آنا- بیچیمی بولوندوغو کیمی، دیللرین ده تملینده بیر گنل عاغیل- بیچیمی بولونماسی گرکر. لئیبنیز[36] دیل سورونونو بوتون قورامسال بیلگیلرین شرطی اولاراق قبول ائتدییی گنل منطیق باغلانتیسی ایچینه سوخور.

گنل قرامئر ائمپیریستلره، اؤزللیکله لوک’ا[37] گؤره یالنیزجا بیر قورونتودور. اونا گؤره گنل قرامئر یئرینه، هر دیلین اؤز و گرچک ستیلیست لییینی آراشدیرمالیدیر. بؤیله جه دیل اینجه له مه لرینین مرکزی منطیقدن پسیکولوژی و ائستئتییه دییشیر.

پورت- رویال منطیقینه گؤره، دیللرین آیریلیقلارینا باخمادان، هر دیل اوچون عئینی ایلکه لری گؤز اؤنونده بولوندوران ائورنسل بیر دیل یارادیلابیلر. بونا قارشیلیق، کدوورت’ون، شفتئسبوری’نین[38] تمثیل ائتدییی اینگیلیز یئنی افلاطونچولوغونا گؤره، دیلین بیچیمی گره چلردن یارادیلانماز. دیلین ایچ بیچیمی بیر تاخیم شئیلرین راستلانتی ایله وار اولوشو دئییلدیر، اونو آنجاق گرچک صنعتچی اثرینده سرگیلر. هریس[39]ده، پورت- رویال’ین گنل و راسیونال قرامئر’ینه[40] قارشیدیر. اونا گؤره ده بوتون دوشونولموش قاوراملارین تملینده دویولار، قاوراملار بولونار. هریس، شفتئسبوری’نین آنا-قاورامی اولان اؤکه (داهی، Genius) قاورامینی منیمسر. اونا گؤره، هر اولوسال دیلین اؤزونه خاص اؤز بیر دیل- روحو واردیر، هر دیل، ایچینده اؤز (گرچک) بیچیمینی قوران بیر ایلکه نی داشییار.

رومانتیک آنلاییشا گؤره ده دیلین اورقانیک بیر یاپیسی واردیر. اورقانیک بیچیم قاورامینی دیل اینجه له مه لرینه ایلک گتیرن شلئگئل’دیر[41].  کانت’دا دوغا و اؤزگورلوک آنتی نومیلری بو قاوراملا باغلانیردی. شلئگئل بو «اورقانیک» قاورامینی بوتون ائورن آچیقلامالاریندا قوللانمیشدیر. اونون اوچون ده، دوغا و اؤزگورلوک کیمی، دوغا و صنعت ده اورقانیک ایده’سینده بیرلشیر. بؤیله جه دوغانین بیلینجسیز اولوشو ایله روحون بیلینجلی یاراتماسی آراسینداکی اوچوروم قاپادیلماق ایسته نیر.

اورقانیک قاورامی گنل اولانی آختارماقدان دوغولموشدور؛ دیل فلسفه-سینده ده، آیری آیری دیللرین بیرئیسل چئشیدلیلیکلرینین آرخاسیندا ایلک و تمل دیلین گنل یاپیسینی آراشدیرمانی دیله گتیرر[42]. هومبولت’ون «دیلین اورقانیزماسی» قاورامیندان قالخان بوپ’ون[43] دا یاپماق ایسته دییی بو ایدی. او، دیلین سون کؤکونو آراماق ایسته ییردی، بونو آراشدیرارکن قارشیلاشدیرمالی قرامئری بولموشدور.

هومبولت’دا دیلین اورقانیزماسی دئییمی، روحون ایچ قیمیلدانمالارینین نئجه اولوب دا آیریملاشمیش سسلرله دیله گلدییینی آچیقلاماق اوچون قوللانیلمیشدیر. دیلین ایچ بیچیمینین فیزیکی سسلرله بیرلشمه سی بیر ایچ سنتئزله (بیره شیم) اولور، بو بیره شیمی بیز آچیقلایانماریق، بو دیلین اورقانیزماسیدیر. هومبولت’ا گؤره دیلده ایکی یاپیجی ایلکه واردیر: ایچ دیل- دویوسو (بوندان هومبولت دیلین قوللانیلماسی و گلیشمه سی ایله ایلگیلی بوتون تینسل یئتی’لری آنلاییر) و سس. ایچ دیل- دویوسو دیله ایچدن حاکیم اولان، هر شئیده سوروکله- ییجی بیر دورتو (ایچ تپی) وئرن ایلکه دیر. سس، ائدیلگین بیچیم آلان مادده یه ائشیت قالابیلردی، آنجاق دیل- دویوسو یولو ایله دوشونجه و دویولاری دا ایچینه آلاراق دیلده یارادیجی ایلکه اولموشدور. ایچ دیل- دویوسو هر دیلده ائشیتدیر. بونا قارشیلیق سس، آیریلیقلاری آرتیران ایلکه دیر. «دیله اولان دوغال یاتقینلیق اینسانین گنل بیر یئتیسی اولدوغوندان و هرکس هر دیلین قوللانیلماسینداکی آچارلاری ایچینده داشیدیغیندان، دیللرین بیچیمینین تملده عئینی اولدوغو و هر زامان گنل آماجا (غایه یه) اریشمه لری گرکدییی سونوجو اؤزلویوندن چیخار[44]». بؤیله جه هومبولت نئجه اولوب دا منطیقین بیر اولماسینا قارشیلیق، دیللرین چئشیدلی اولدوغو سوروسونو اؤز آچیسیندان چؤزموش اولور. دیلین منطیقدن آیری، ائستئتیک بیر ایچرییی اولدوغونو ساوونان کروچه، هومبولت’و بو نوقطه ده الشدیرر. اونا گؤره، هومبولت دا اؤزونو بو اؤنیارغیدان قورتارانماز: دیل، تاریخ ایچینده چئشیدلیلیک گؤسترسه ده تملده منطیق ایله اؤزدش’دیر[45]. کروچه’یه[46] گؤره چئشیدلیلیک یالنیز سسلرده دئییلدیر، بونلارین قوللانیلمالاریندا دا آیریلیقلار واردیر. کروچه بو الشدیریسینده چوخ دا حاقلی گؤرونمه ییر. چونکو، هومبولت’دا سس، آیریلیقلاری آرتیران ایلکه دیر، سس هر دیلین تملی اولان آلفابئتی قوران اؤگه لرین اؤزللییینه دایانار. سس چیخارمانین بوندان باشقا اؤزونه گؤره قولایلیقلاری، آیریملاشمایا دایانان قوراللاری و دیلین قوللانیلیشی بیر بیچیملی ده اولسا، یئنه ده هرکسین، دیلی قوللانارکن زورونلو اولاراق اورتایا قویدوغو، آیری بیر قوللانیش بیچیمی واردیر. بوتون بونلار دیل یاپیلارینین آیریلیقلارینا تمل اولار. «دیللر عئینی اولانی ایچلرینده داشییانمازلار، چونکو اونلاری قونوشان اولوسلار آیریدیرلار و آیری دوروملارلا قوشوللو اولان بیر وارلیقلاری واردیر.»[47] هومبولت’ا گؤره دیل یاپیلارینین آیریلیقلاری بیزی اونلاری بللی بیر آراجلا بللی آماجلارا ایره لیله ین بیر دئوینیم اولاراق و اولوسلارا شکیل قازاندیران بیر شئی اولاراق اینجه له مه یه زورلار. دیل اینجه له مه لری بیزه دیلین می، اولوسون مو، اؤنجه گلدییینی گؤسترنمز. هر بیری اؤنجه کی نسیللرین دیل گره چلرینی بیزجه بیلینمه ین بیر کئچمیشدن آلدیقلاریندان، دوشونجه نین دیشلاشماسینی ساغلایان تینسل ائتکینلیک هرزامان یارادیلاراق دئییل، بیچیم دییشدیررک وئریلمیش اولانا دایانار. بورادا دییشن سسلردیر، یئنی بیر دوشونجه-نی دیله گتیررکن چوخ زامان سؤزجوک یوخدان یارادیلماز، اسکی سؤزجوکلر دییشدیریله رک باشقا بیچیملره سوخولاراق یئنی سس بیچیملری اورتایا چیخار. بو سسلری دوشونجه آنلادیمینا یوکسلتن دوشونمه نین بو چالیشماسیندا بولونان سورکلی لیک دیلین بیچیمینی مئیدانا گتیرر[48]. دیلین کاراکتئریستسک بیچیمی ان کیچیک اؤگه لردن هر بیرینه باغلیدیر. هرهانسی بیر دیل اینجه له نرکن اؤگه لردن هر بیری دوشونوله بیلر، آما بونلاری تام اولاراق گؤرمک اوچون یئنیدن بوتونه دؤنمک گرکر. بؤیله جه دیلین بیچیمیندن یالنیزجا قرامئر باخیمیندان بیچیمین آنلاشیلمایاجاغی بللیدیر. آنجاق دیلین اؤزو (اصلی)، نئجه لییی گرچکدن آنلاشیلماق ایسته نرسه، آنا سؤزجوکلره قدر ائنیلمه لی، سؤز بیچیملری، سؤزجوک قورما قوراللاری آراشدیریلمالیدیر. دیلین، بیچیمینی بولماق اوچون دیلین سینیرلارینی آشماق گرکر. بیچیم بیر مادده ایله قارشی قارشییا بولونار. بیچیم (فورم) هرهانسی بیر شئی قارشیسیندا مادده اولاراق اینجه له نه بیلر. باشقا باخیمدان، بورادا مادده اولان شئی ده یئنیدن بیچیم اولاراق تانینا بیلر. بیر دیل باشقا دیلدن سؤزجوکلر آلابیلر و بونلاری مادده اولاراق ایشله یه بیلر. آنجاق، دیلده هر شئی بللی بیر آماجا، دوشونجه آنلادیمینا دایاندیغیندان، دیلده بیچیم آلمامیش بیر مادده بولونانماز و بو چالیشما داها دیلین ایلک اؤگه سینده، آیریملاشمیش سسده باشلار. دیلین گرچک مادده سی بیر یاندان سسدیر، اؤته یاندان آنلاملی ایزلنیملرین بوتونو و دیل یاردیمی ایله قاوراملارین قورولماسیندان اؤنجه گلن دوشونجه حرکتی دیر. اولوسلارین دیللری ایله دوشونجه لرینی دیله گتیرمک اوچون بلیرله ییب ایزله دیکلری یول، آنجاق دیلین بیچیمینی بلیرله مک ایله آنلاشیلار. دیلین بیچیمینی بلیرله مک ده، بیرئیین بیر بیرلیک حالیندا اورتایا چیخان بوتون دوشونجه لرینین ایچینده دیل اؤگه لرینین قاورانماسی ایله اولابیلر. هر دیلده بؤیله بیر بیرلیک بولونار. دیلین بیچیمینی بلیرترکن بو بیرلیک یئنیدن اورتایا چیخار و آنجاق داغینیق اؤگه لردن بو بیرلییه چیخیلارسا، دیلین اؤزو حاققیندا گرچک بیر قاورام الده ائدیلر. کروچه’نین اؤزو ده هومبولت’ا حاقسیزلیق ائتمه مک اوچون، اونون داها سونراکی دوشونجه لرینی اله آلمیش، دیلی اؤلو بیر اورون اولاراق دئییل، بیر ائتکینلیک اولاراق اینجه له ین هومبولت’ون یئنی بیر هومبولت اولاراق قارشیمیزا چیخدیغینی سؤیله میشدیر. کروچه’یه گؤره هومبولت، دیلین بیر دیش ایله دیشیم گرکسینیمدن دوغولمادیغینی، بیر ایچ گرکسینیمدن نسنه لر اوزرینده بیر گؤروش قازانماق گرکسینیمیندن دوغولدوغونو سؤیله یرک قرامئرچیلرین هئچ بیر زامان بولانمایاجاقلاری بیر شئی کشف ائتمیشدیر: دیلین ایچ بیچیمی. بو «دیلین ایچ- بیچیمی» نه دیر؟ دئییه سورور کروچه. بو، نه بیر منطیقی قاورامدیر، نه ده فیزیکی سسدیر. بو، اؤزنل بیر گؤروشدور، دیللرین چئشیدلیلییینین ایلکه سیدیر، دویغو و خیال گوجونون اورونودور، قاورامین بیرئیسللشمه سیدیر. کروچه’یه گؤره، دیلین ایچ بیچیمی ائستئتیک خیاللا عئینی شئیدیر[49]. کروچه’نین اساس ساواشی، دیلی سؤزجوکلرده و بو سؤزجوکلرین باغلانماسیندا آراشدیران دیل بیلیمجیلره قارشیدیر. اونا گؤره دیلین بیچیمی فیزیکی گره چلرده دئییل، گؤرو’ده دیر. گؤرو، دیشلاشمادان باشقا بیر شئی دئییلدیر، او حالدا بیچیم دیشلاشمادیر. دیل دیشلاشمادیر، نورماتیف بیر قرامئر اولانماز. اولاغان دیشینا یئر وئرمه ین هئچ بیر قورال یوخدور. یاخشی یازماق قوراللارا باغلی قالمامانی گرکدیرر. «بیر قوراما گؤره یازماق، گرچک یازماق دئییلدیر، بیر ادبییات یاپماقدیر»[50]. دیل سورکلی بیر یاراتمادیر. کروچه’یه گؤره دیل نه بیر مخزندیر، نه بیر سؤزجوک داغارجیغی، نه ده جسدلرین بولوندوغو بیر مزارلیقدیر. ائورنسل بیر دیل آراشدیرماق سایغییا دیر بیر شئیدیر، آما قولای آنلاشماق ایسته ییندن دوغولان بیر گرکسینیمی بیلیمسل بیر تئز ایچینده اورتایا قویماق یانلیشدیر. قرامئرچیلرین ان بؤیوک یانیلقیسی، دیلین گرچکلرینی سؤزجوکلرده آراییب، ائستئتیک آنلادیمدان باشقا بیر شئی اولمایان جانلی سؤزه آرخا چئویرمیش اولمالاریندادیر. سون ایللرده دیل فیلسوفو رئوئس ده، کروچه’نین بو «ائستئتیک آنلادیم» قاورامی ایله هومبولت’ون «دیل دویوسو» قاورامینی بیر باشقا بیچیمده ایشله یرک بو قاوراملارا یئنی بیر آنلام قازاندیرمیشدیر. رئوئس، دیل- دویوسوندان بللی بیر دیلین یا دا دیل عاییله سینین بیر «ایچ یاپیسینی» (بو قاورامی «دیلین ایچ بیچیمی» قاورامیندان آییرار) آنلاییر. دوغوشدان اولان قونوشما اییلیمینه، سؤزجوکلرین آنلاملارینی آنلاماق و اونلاری قوللانماق یئتنه یینه، قیساجا دیل یئتنه یینه دیل- دویوسو دئییر. بونا قارشیلیق هر اینساندا آز یا دا چوخ اورتایا چیخان اؤز چئوره سینین دیلینی منیمسه ییب ایشله- مه  یئتنه یینه بیچیم- دویوسو دئییر[51]. دیل- دویوسو، دیلین گنل بیر یاپیسی دیر، بیچیم- دویوسو ایسه اؤزل بیر دیله، بللی بیر دیله باغلیدیر. دیل- دویوسو دوغوشداندیر، وراثت ایله وئریلمیشدیر، بیچیم- دویوسو ایسه سونرادان قازانیلار، آنادیلینین آراجیلیغی ایله الده ائدیلر، اؤز دیلیمیزین بیرئیسل گلیشمه سینده رول اوینار.

3.     سؤزجوک و قاورام:

دیلده سؤزجوکلرله نه یین دیله گتیریلدییی سوروسو ایله ایلک چاغ’دان بری اوغراشیلمیشدیر. هئراکلیتوس’دا هر سؤزجوک گؤستردییی نسنه نی سینیرلار و بو سینیرلاما دا اونون یانلیش آنلاشیلماسینا ندن اولار. بیر شئی سؤزجوکله تثبیت اولونورسا، اونون ایچرییی، ایچینده بولوندوغو سورکلی اولوش  ایرماغینین دیشینا چیخار، او زامان او شئی بوتونو ایچینده قاورانانماز، ساده جه بیر یؤنوندن گؤروله بیلر. او حالدا، نسنه نین گرچک اؤزونو آنلاماق اوچون، هر سؤزجویون قارشیسینا او سؤزجویون قاورامینا قارشیت بیر قاورامی اولان بیر سؤزجویو قویمالیدیر. بؤیله جه گؤرولر کی، دیلین بوتونو ایچینده هر آنلاما اونون قارشیتی اولان بیر آنلام باغلیدیر. وارلیغین ایچ یاپیسیندا اولان بو قارشیتلیق، دیلین دیشلاشماسیندا دا اورتایا چیخیر. هئراکلیتوس تک نسنه نی اولوش ایرماغینین ایچینه قویدوغو کیمی، تک نسنه بو اولوش ایچینده وار اولدوغو و یوخ اولدوغو کیمی، تک سؤزجویو ده سؤزون بوتونو ایچینه قویار. تک سؤزجویون ده آنجاق سؤزون بوتونو ایچینده بیر آنلامی واردیر. سؤزجویون چوخ آنلاملی اولوشو، دیلین بیر قوصورو، اسکیکلییی دئییلدیر، اوندا بولونان آنلادیم گوجونون اؤزلو و اولوملو بیر یؤنودور. چونکو، اونون دا سینیرلاری، وارلیغین اؤزو کیمی، دییشمز بیر شئی دئییلدیر، آخیجیدیر. سوفیستلر (سفسطه چیلر) سؤزجوکلرین چوخ  آنلاملی اولدوغونو ایره لی سوره رک هئچ بیر زامان دونیانین اؤزونو آچیقلایانمایاجاقلارینی ایددعا ائدیردیلر. هئراکلیتوس’ون گؤروشو یئنیدن سوقراط و افلاطون’دا تمثیل ائدیلیر. سوقراط’ا گؤره، سؤزجوک آنلامی ایچینده داشیمازسا بیله اونو گؤسترگه لر. کراتیلوس دییالوقوندا افلاطون، «آدلارین دوغرولوغو» سورونو ایله دیلین نسنه لرین اؤزونه آچار اولدوغو گؤروشونو اینجه لر. اونا گؤره بیر سؤزجوک نسنه ایله او شکیلده باغلیدیر کی، نسنه نی دوشوندورر و اونو دوشونجه ده تمثیل ائدر. هئراکلیتوس’ون دیلین بوتونو ایله عاغلین بوتونو آراسیندا بولدوغو اؤزدشلیک افلاطون’دا تک سؤزجوک ایله اونون دوشونجه ایچرییی آراسینداکی اؤزدشلییه کؤچورولر. افلاطون’ا گؤره هر دیل تصویر ائتمه دیر، مادده سل بیر گؤسترگه ایله بللی بیر آنلامی رسیمله مه دیر. قاوراملارین اؤزونده نسنه لرین گرچکلییی قاورانابیلر.

لوک دا سؤزجوکلرین ایده’لرله باغلانتیسینی آراشدیرار. بورادا دا دیلین اؤزو باشلی باشینا بیر آماج دئییلدیر، ایده’لرین چؤزوملنمه سی اوچون بیر آراجدیر. سؤزجوکلرده هئچ بیر زامان نسنه لرین دیری دیله گلمز، دیله گلن یالنیزجا اینسان روحونون اؤزنل بیر داورانیشیدیر. دیلده آدلاندیرمالار دوغرودان دوغرویا نسنه لرین بیر آنلادیمی دئییلدیر، بونلار، قونوشانین اؤز تاساریملاری ایله ایلگیلیدیر. آدلارین، نسنه لرین دئییل، قاوراملارین گؤسترگه سی اولدوغونو سؤیله ین هوبز’ا[52] گؤره ایسه، هر گرچک دیلده آنلادیمینی بولار. دوغرولوق نسنه لرده دئییل، یالنیز و یالنیز سؤزجوکلرده و بو سؤزجوکلرین قوللانیلماسیندادیر. نسنه لر تک تک گرچک وارلیقلاردیر، بونلاردان بیزه سوموت اولان تک تک دویوملار گلر، آما نه تک نسنه نه ده تک دویوم بیلگینین قونوسو اولابیلر. چونکو، هر بیلمه اؤزل اولانین تاریخی بیلگیسیندن چوخ، گنل اولانین زورونلو بیلگیسینی، فلسفی بیلگینی ایستر. بونون اوچون ان یاخشی اورقان دا سؤزجوکدن باشقاسی اولانماز. لوک ایله هوبز بیربیرلریندن آیریلسالار دا، بیرلشدیکلری بیر نوقطه واردیر: او دا هر ایکیسینین ده سؤزجویون بیلگییه آراج اولاراق قوللانیلیب قوللانیلانمایاجاغینی آراشدیرمالاریدیر.

هومبولت، سؤزجوک و قاورامی بیلگی باخیمیندان اینجه له مز، دیلین بوتونو ایچینده کی یئری باخیمیندان اینجه لر. اینسانلارین بیربیری ایله آنلاشمالاری نسنه لرین گؤسترگه لرینه گرچکدن اؤزلرینی وئرمه لریندن و عئینی قاورامی تام بنزر دورومدا (عئینی اولاراق) مئیدانا گتیرمه لریندن ایره لی گلمز، دویولارلا ایلگیلی تاساریملارینین و قاوراملاری یارادارکن بیربیری آرخاسیندان گئدن دوشونجه زنجیرینین عئینی پارچاسینا قارشیلیقلی اولاراق تماس ائتمه لری ایله آنلاشارلار. آنجاق بو سینیرلاردا عئینی سؤزجوک اوزرینده بیرلشیرلر. آلیشیلمیش بیر نسنه نین، اؤرنه یین بیر آتین سؤیله نیلمه سینده هامیسی عئینی قاورامی دوشونر، آما هر بیری سؤزجویه باشقا بیر تاساریم باغلار. بو اوزدن دیلین اولوشو دؤنملرینده بیر دیلده عئینی بیر نسنه اوچون بیر چوخ دئییشلر مئیدانا گلر. «یئنی بیر قاورامی تصویر ائتمک اوچون یئنی بیر بیچیم، یا دا وار اولان بیر سسین بیر دییشیک بیچیمینی قوللاناریق»[53]. قونوشانین آماجی آنلاشیلماق اولدوغوندان، بیلینمه ین شئیدن قاچینار و یئنی اولانی اولموش اولانا باغلار. سؤزجوکلر و چئشیدلری یوزایللردن یوزایللره و دیللردن دیللره کئچرلر. بیر چوخ کؤک سؤزجوکلر ایلک چاغ’ین دیللرینه قدر گئدیب چاتابیلر.

بیر چوخ قاوراملار، آنجاق بللی بیر دیلده قورولابیلر وآنجاق بللی بیر دیلده قاورانارلار و دیلین ایچرییینین ان چوخ آنلام داشییان بؤلومو قاوراملارا باغلیدیر. بوندان دولایی، قاورامین آنلادیمینین اؤنمسیز اولدوغو دوشونولنمز. «سؤزجوک، دیلی اولوشدورمازسا بیله، دیلین ان چوخ آنلام داشییان پارچاسیدیر، یعنی یاشایان دونیا ایچینده بیرئی نه ایسه، سؤزجوک ده اودور»[54]. بورادا «اولوش» ایچینده نسنه نه ایسه سؤز ایچینده ده سؤزجوک اودور دئین هئراکلیتوس’ون ائتکیسینی گؤروروک. آنجاق بیر اولوسون قاوراملاری اوزرینده سؤزلوک کیتابلارینا باخیب یارغیدا بولونماق هومبولت’ا گؤره تهلوکه لیدیر. بؤیوک بیر سایی توتان، اؤزللیکله بللی بیر آنلامی اولمایان قاوراملار آلیشمادیغیمیز و بو ندنله بیلینمه ین مجازلار و بنزتمه لرله دیله گتیریلمیش اولابیلرلر. قوشقوسوز قاورام و سؤزجوک، دوشونمه و سؤزده بیرلیکده بولونارلار. دیل اولمادان هر دوشونجه قارانلیقدیر. سؤزجوکلرین قاورانماسی آیریملاشمیش سسلرین[55] آنلاشیلماسیندان بوسبوتون باشقا بیر شئیدیر. سؤزجوک، بؤلونمز بیر بوتون اولاراق آلینمالیدیر. قوشقوسوز سؤزجوک تلففوظ ایله، آیریملاشما (articulation) ایله آنلاشیلار. آیریملاشما، سؤزجویو دوغرودان دوغرویا بیر بوتونون، بیر دیلین بیر بؤلومو اولاراق اورتایا قویار. سؤزجوکلرده، بو سؤزجوکلرین اؤگه لرینی بللی بیر دویغو و قوراللارا گؤره ایشله یرک بیر چوخ باشقا سؤزجوکلر قورماق و بؤیله جه بوتون سؤزجوکلرده بیر قوهوملوق مئیدانا گتیرمک اولاناغی واردیر، بونو دا آیریملاشما ساغلار. «آیریملاشما’دا او اولاناغی گرچک یاپاجاق بیر گوج بولونمامیش اولسایدی، روح بو آرتیستیک مئکانیزمادان هئچ بیر سئزگی الده ائدنمزدی»[56]. گنل اولاراق سؤزجوک بولونماسی ایکی آلاندا آلینان قوهوملوقلارا گؤره بنزر قاوراملارا بنزر سسلری سئچمه یه و بو سسلره آز چوخ بللی بیر بیچیم وئرمه یه دایانار. آیری آیری نسنه لری بلیرتن اورتاق قاوراملاردا کؤک اولان اساس پارچا اورتایا چیخار. آنجاق قاورام، اؤزونو سؤزجوکدن آییرابیلر. سؤزجوک قاورامین بیرئیسل شکیللنمه سیدیر و بونو قالدیرماق ایسترسه قاورام اؤزونو باشقا بیر سؤزجوک ایچینده یئنیدن بولابیلر. بونونلا بیرلیکده سؤزجوک قاوراما بیر سئت اولدوغوندان، روح دایما دیلدن باغیمسیز اولاراق اؤزونو اولوشدورمانی دئنه مه- لیدیر. روح، سؤزجویو اؤز ایچ ائتکینلییینین بیر دایاناق نوقطه سی کیمی ایشله مه- لیدیر. روحون بو چابالاریندان دیلین بیر اینجه لییی، زنگینلییی مئیدانا گلر. «بوتون یوکسک دیللرده گؤرولدویو کیمی، سؤزجوکلر، دوشونجه و دویغونون یوکسک بیر آتیلیم یاپدیغی دوزئیده گئنیش و درین بیر آنلام قازانارلار»[57]. سؤزجوک داغارجیغی دیلده سون اولاراق اولموش بیتمیش بیر ساییدا دئییلدیر، دیلده دورمادان یئنی سؤزجوک بیچیملری قورولار. بیر دیل، خالقین آغزیندا یاشادیغی سوره جه او دیلین سؤزجوک داغارجیغی دورمادان چوخالار، یئنی سؤزجوکلر یارادیلار، سؤزجوک قورما یئتیسی دیلین بیچیمینی بورجلو اولدوغو کؤکلرده، قونوشانلارین اؤیرنیلمه سینده و سؤزون گونلوک قوللانیلمالاریندا یئنی بیچیملر اورتایا قویار. سؤزجوکلرین هر زامان یانیلمادان قوللانیلماسی، یالنیزجا بلله یین اورونو دئییلدیر. روح، سؤزجوک قورمانین آچارینی عادتا ایچگودوسو کیمی ایچینده داشیمامیش اولسایدی هئچ بیر اینسان بلله یی بونا یئتمزدی. یابانجی دیل ده آنجاق بو ایشلملرله، بو آچارا صاحیب اولماقلا اؤیرنیلیر؛ بو، آنجاق گنل اولاراق دیل یئتنکلرینین عئینی توردن اولوشو و آیری آیری قؤوملرین آراسینداکی دیل قوهوملوغو ایله اولاناقلی اولار. اؤلو دیللرین سؤزجوک داغارجیغی قاپالی بیر بوتوندور. بو دیللرده آراشدیرما یاپیلارکن ان درینلره قدر ائنیلمه لی دیر، یالنیز اینجه له مه آنجاق او دیللرده بولونان اسکی ایلکه لرین یئنیدن قوللانیلماسی ایله باشاریلار. اینجه له مه، تومدن یئنیدن جانلاندیرمانی دئنه مه لیدیر، چونکو بیر دیل، اؤلموش بیر بیتکی کیمی، هئچ بیر قوشول آلتیندا آراشدیریلانماز. «دیل و یاشام آیریلماز قاوراملاردیر و بو آلاندا اؤیرنمه بیر یئنیدن اورتمه دیر»[58].

            

4.      قوشوق (شئعر) و دوزیازی (نثر):

                 هومبولت’ا گؤره دیلده ایکی فئنومئن (اولونتو) واردیر: شئعر و دوزیازی. هر ایکیسی ده آنلیغین گلیشمه یوللاریدیر و زورونلو اولاراق آنلیقدان چیخارلار. هر ایکیسی ده عئینی آماجا آیری یوللاردان گئدرلر؛ گرچکلیک قارشیسیندا باشقا باشقا داورانارلار. شئعر گرچکلییی دویولار گؤرونوشو ایچینده قاورار، دوزیازی گرچکلیکده اؤزونو یاشاما باغلایان باغلاری آراشدیرار. «بؤیله جه ائنتئلئکتوئل یولدا اولقولارلا اولقولاری، قاوراملارلا قاوراملاری باغلار و بیر ایده’ده نسنل بیر باغلام قورمایا چابالار»[59]. دیلده اولابیلن گؤرونتولر اوزرینه باخیلارسا «دوزیازینین گئدیشی، باغلی اولان سؤزده و شئعرین گئدیشی ده اؤزگور سؤزده ایشله نه بیله-  جکدیر»[60]. آنجاق چوخ زامان ایکیسی قاریشمیش حالدا «دوزیازییا گئیدیریلمیش شئعر» دئییله بیلن بیر بیچیمده اورتایا چیخارلار. یعنی، شئعر اولاراق دیله گلمیش دوزیازی هم دوزیازینین اؤزنئجه لییینی، هم شئعرین نئجه لیکلرینی اؤز ایچینده داشییار. کیمی زامان شئعرسل ایچریک، شئعرسل بیچیمه ندن اولار. شاعیر دوزیازی ایله باشلادیغی شئیی دیزه لرله (میصراع) تاماملار. کیمی زامان دا شاعیر، دویغونو، قاتقیسیزلیغی و گرچکلییی ایچینده اورتایا قویابیلمک اوچون دوزیازی شکلینی قوللانابیلر. شاعیر، گرچک یاشامین ایلیشکیلرینه باغلی قالماق ایسته یرک گرچکده شئعر اولان بیر اثری دوزیازی شکلینده یازابیلر. بو باخیمدان هومبولت، گوته’نین وئرتئر’ینی خاطیرلادیر[61]. هر اوخوجو دیش بیچیمین ایچ اؤزله باغلیلیغینین نه قدر زورونلو اولدوغونو بو اثرده دویابیلر. شئعرین و دوزیازینین هر بیرینین بیر اؤزللییی واردیر، توتدوقلاری یولدا و ائتکیلرینین آراجلاریندا آیریلارلار. بیربیرلری ایله قاریشدیریلمامالاری گرکر. شئعر اؤزونده، موسیقیدن آیریلانماز. «دوشونجه و دیل نه قدر شئعرسل اولارسا اولسون، موسیقی اؤگه سی اسکیک ایسه اینسان اؤزونو گرچک شئعر آلانیندا حیس ائدنمز»[62]. دوزیازی ایسه اؤزونو ساده جه دیله بوراخار. آنجاق دوزیازی آلیشیلمیش سؤزلردن آیریلمازسا اؤز اصلینین یوکسک نوقطه سینه اریشنمز و دوشونجه نین گلیشمه سینی ساغلایانماز.

                 دوزیازی، روحون بوتون گوجلری ایله قونولارینین قاورانماسینی ایستر. عاغیللا بیرلیکده اؤته کی گوجلر ده ائتکیده بولونوب قاوراییشی آرتیرارلار. بو بیرلیکله روح اؤزونده بولونان اویومو سؤزه کئچیرر. دوزیازینین، چئشیدلی یوزایللر بویونجا شئعر حالیندا ایشلنمیش بیر روحدان و بو بیچیمده گلیشمیش بیر دیلدن مئیدانا گلدییینی یونان ادبییاتی بیزه گؤستریر. شئعر، دوزیازیدان اؤنجه باشلار، دوزیازینی یاراتمادان اؤنجه روحون اؤزونو شئعر ایچینده شکیللندیرمه- سی گرکر. ویکو’دا دا بو دوشونجه وار. ویکو، دوزیازینین شئعردن اؤنجه گلدییینی سؤیله ین قرامئرچیلری ردد ائدرک دیلین کؤکونو شئعرین کؤکونده بولموشدور. دیل و شئعر، ویکو’یا گؤره بوتونو ایله اؤزدشدیر. هومبولت’دا ایسه بیر دیلین گلیشمه سی بو ایکیسی ایله، شئعر و دوزیازی ایله بیرلیکده اولابیلر. «بیر اولوسون شئعری چوخ یانلیلیغی و آتیلیملارینین اؤزگور آخیجیلیغی ایچینده عئینی زاماندا دوزیازیدا اؤزونه قارشیلیق اولان بیر گلیشمه اولاناغی وئرمه ییرسه ان یوکسک دوروغونا اریشمه میش دئمکدیر»[63]. اینسان روحو هر ایکیسینی بیر آرایا گتیره بیلمه لیدیر. کروچه’یه گؤره هومبولت’ون شئعر و دوزیازی اوزرینده سؤیله دیکلری دوغرو، یالنیز اونا گؤره هومبولت، دیلین هر زامان شئعر اولدوغونو گؤرنمه میشدیر. دوزیازینین آیریلیغی ائستئتیک و فورم’دا دئییل، ایچریکده دیر[64]. هومبولت’ا گؤره ایسه، شئعرین و دوزیازینین اؤز باخیمیندان آیری اولدوقلاری دیلده بللی اولار. هر بیرینین آنلادیم بیچیملرینین سئچیلمه سینده، قرامئر شکیللرینده بیر اؤزللییی واردیر. هئچ بیر دیش فورم’ا باغلانمامیش دوشونجه اؤزگور اولان گلیشمه سینده هر یانا دوغرو حرکت ائده بیلر. دوشونجه نین اؤزگور اولماسی و ایره لیلمه سی اوچون دوزیازینین گلیشمه سی گرکلیدیر. دوزیازی، دوشونجه لری اولوشدورار و گرچکلشدیرر. اولوسلارین کولتورلرینین بللی دؤنملری ده دوزیازیلاریندا اؤزلرینی گؤسترر. اولوسال اؤزللیک، اؤزللیکله، بؤیوک یازارلارین الشدیرل گؤروشلرینده و یارغیلاریندا اورتایا چیخار. بو گؤروشلری اینجه له مکله بیر اولوسون تینسل اؤزللیکلرینی آنلامیش اولاریق. هئردئر اوچون ده دیل، یالنیز ادبییاتین بیر اورونو دئییلدیر، عئینی زاماندا ادبییاتین و شئعرین اؤزودور. بیر اولوسون روحو دیلینده اؤزونو آچیقجا گؤسترر.

هومبولت، دوزیازینی اینجه له مه سینده ادبی دوزیازی یانیندا بیلیمسل دوزیازییا دا یئر وئرر. دوشونجه نین سورکلی اولاراق ایره لیله ین گلیشمه سی بیر یئره گلینجه، اورادا روح «بیلگینی بیر تمله دایاندیرمایا» چابالار. بو بیلیمین و اوندان گلیشن بیلگینین دوغوشو دؤنمیدیر. بونون دیل اؤزرینه ده ائتکیسی اولار. بیلیم، دار آنلاییشدا دوزیازی بیچیمینی گرکدیرر، شئعر بیچیمی اونا آنجاق تصادوفی اولاراق وئریله بیلر. بیلیم آلانیندا روح، نسنل اولانلا ایلگیلیدیر. اؤزنل اولانلا آنجاق زورونلولوق اولدوغو زامان ایلگیلنر. «بیلگی یاپیلاری دیله ده ائتکی یاپار، اونا یوکسک، جیددی بیر کاراکتئر و قاوراملاری آچیقلاشدیران بیر کسینلیک وئرر»[65]. اؤیله ایسه دوزیازینین بیلیمسل بیچیمی ادبی دوزیازیدان بوسبوتون باشقادیر. بورادا دیلین، باغیمسیزلیغینی تانیتماقسیزین، دوشونجه یه سیخی سیخییا باغلانماسی، اونونلا بیرلیکده اولماسی و اونو تصویر ائتمه سی گرکر. بیلگینین اؤزل ایشله نیش بیچیمینین دیله ائتکیسینی گؤسترمک اوچون هومبولت، افلاطون’لا ارسطون’ون بیچیملرینی قارشیلاشدیرار. ارسطو، حاقلی اولاراق، بیلیمین و اونون اوزرینه قورولموش آنلاملارین قوروجوسو اولاراق گؤستریلر. ارسطو، او زامانا قدر بیلینمه ین بیر آچیقلیق گتیردیییندن، یازیلاری و آراشدیرمالارینین یؤنتمی ایله اؤزوندن اؤنجه کیلرله اؤز آراسیندا بیر اوچوروم آچار. ارسطو اولقولاری آراشدیرار. اونلاری توپلار و گنل ایده’لره یؤنه لتمه یه چالیشار. هر بیلگینی قاوراملارا گؤره دوزنلنمیش بیر باغلاما گؤتورر. بؤیله جه بیلگینین مادده سی و فورمو اوزرینه قورولموش دئنه مه لر، اوندا اؤزوندن اؤنجه- کیلر (افلاطون) و اونلارین چاغداشلاری ایله قارشیتلیق گؤسترن بیر دیل مئیدانا گتیرر. دیل باخیمیندان افلاطون’لا ارسطو’نو عئینی گلیشمه دؤنمینه قویمامالیدیر. «افلاطون’ون بیچیمی، اؤزوندن سونراکیلارین اریشنمه یه جکلری بیر دوروق اولاراق، ارسطو’نونکو ایسه باشلایان یئنی بیر دؤنم اولاراق اینجه لنمه لیدیر»[66]. بورادا دوشونجه نین ایشله نیش طرزینین دیله اولان ائتکیسی گؤرولور. دیدرو’یا[67] گؤره ده گرچک اؤزگون دوشونجه فورمو، اؤزونه اویغون دیل- فورمو’نو یارادار. هومبولت اوچون ده دیلی گلیشدیرن، اولقونلوغا اریشدیرن بو کیمی دوشونجه ائتکینلیکلریدیر. بیر اولوسون ائنتئلئکتوئل اؤزللیکلری یوکسک بیر دوزئیه اولاشانماز، دیل روحدان یوخسون اولارسا، اورادا بؤیوک بیر دوزیازی دا دوغولانماز. آما کیمی زامان دوزیازی، دیلده عئینی گلیشمه یه یوکسلمه دن، شئعر یوکسک بیر درجه یه چیخمیش اولابیلر، آما «دیلین چئوره سی آنجاق بو ایکیسی ایله بیردن تاماملانار»[68].

5.     دوشونجه و دیل:

اینسانی حئیواندان آییران باشلیجا آیریملاردان بیرینین، اینسانین قونوشان وارلیق اولدوغو هر زامان سؤیله نر، بو آنلاییشی آنتیک چاغ’دا اورتایا قویولموش بیر تانیملامادا آچیقجا گؤروروک. اینسان، زون لوقون ائخون’دور. یعنی اینسان قونوشان وارلیقدیر. بورادا لوقون لوقوس’لا ایلگیلیدیر. لوقوس قاورامی دا ایکی آنلامی ایچینده داشییار: لوقوس، بیر یاندان سؤز دئمکدیر، دیل دئمکدیر، او بیری یاندان، دوشونجه، عاغیل دئمکدیر. دئمک کی لوقوس قاورامیندا دیلله دوشونجه ایچ ایچه دیر. لوقوس قاورامیندا دوشونمه ایله قونوشما، دوشونجه ایله سؤز و سؤزجوک بیربیریندن قوپاریلماز. شکیلده قایناشمیش بولونارلار. آنتیک چاغ’ین دیل آنلاییشیندا بو شکیلده دیلله دوشونجه عئینی لشدیریلمیش اولور.

ان سویوت دوشونجه ده، ان ایچلی دویغو دا دویوسال بیر شئی اولاراق، قولاقلا ائشیدیلن آنلامدا مادده سل اولاراق، سسله دیله گتیریلر. اونون اوچوندور کی، اینسان اوزرینده کی بوتون ایکیجی گؤروشلر دیل اولایی ایله چورودوله بیلر. اؤرنه یین، هئردئر، کانت’ین ایکیجیلییینی دیل باخیمیندان چوروتمه یه چالیشمیشدیر. کانت’ا گؤره اینسان ایکی پارچایا بؤلونر: دویارلیق، آنلیق. هئردئر؛ دیل، اینسانین بوتون گوجلرینین بیر چرچیوه سیدیر، اینسان؛ دویان، ایسته ین، بیلن دوغانین بیر بوتونودور، دئییر. هئردئر’ه گؤره، اینساندا عاغیل دئدیییمیز بوتون بونلار دویوسال بیر سس ایستر. دیل، بیر یاندان تینسل بیر ائیلم، او بیری یاندان اورقانیک بیر سسدیر. هئردئر’ین اوستادی هامان دا دوشونجه ایله دیلی عئینی- لشدیرر. هامان’ا گؤره عاغیل، اؤز ایچینده قاپالی، سویوت بیر شئی دئییلدیر. عاغیل، آنلاما سورجلرینین بوتونوندن اولوشان بیر شئیدیر. آما، آنلاما دئدیییمیز شئی ده آنجاق دیلله گرچکلشه بیلر. اونون اوچون هامان، دیل اولماسایدی عاغیل دا اولمازدی، دئییر. دیل، عاغلین اورقانون’و، عئینی زاماندا کریتئریوم’ودور. عاغلین یالنیز اورقانون’و دئییل، چونکو او زامان عاغیل اؤز باشینا اولار، دیل ده ایکینجی درجه ده قالاردی. عئینی زاماندا اؤلچوت’ودور، یعنی دوشونجه لریمیز سورکلی اولاراق دیل ایچینده کئچر، دیلله دورولاشار، دیلله گرچکلشرلر. ایچیمیزده کی بولانیق قیمیلدانمالارین سؤز دئدیییمیز قالیبلار ایچینده کریستاللاشماسی آنجاق دیلله اولار. گرچکده ده دیلسیز اولان، دیلدن بوشالمیش بیر دوشونجه یوخدور. سسسیز بیر دوشونجه، سسلره اؤزونو تؤکمه میش بیر دوشونجه ده واردیر، آما بو سسسیز دوشونجه ده هئچ بیر زامان بوسبوتون دیلدن آری دئییلدیر. هر دوشونمه ده، ایچدن بیله اولسا، سس حالیندا دیشاری چیخمامیش بیله اولسا، ایچدن بیر قونوشما واردیر. قوشقوسوز، هئچ بیر دوشونجه بللی بیر دیله باغلی دئییلدیر. هر هانسی بیر دوشونجه نی هر هانسی بیر دیلله آشاغی یوخاری دیله گتیرمک اولاناقلیدیر. بیر دوشونجه فورموللاندی می، بو دوشونجه بللی فورملارا باغلی اولماقدان قورتولابیلر، باشقا دیلین سؤزلری ایله دیله گتیریله بیلر. بوتون دوشونجه لر بللی بیر دیلدن قورتولابیلرلر. آما اینسان موطلقا بیر دیلله دوشونر، دوشونجه سینی موطلقا بیر دیله باغلاماق زوروندادیر، ایستر اؤز دیلی، ایستر یابانجی بیر دیل اولسون. آلمان آیدینلانماسی دوشونورو توماسیوس دا، «دیلسیز، سؤزسوز عاغیل یوخدور» دئییر. دوشونمه و قونوشما عئینی اولایین گؤرونوشلریدیر. هر دوشونجه اؤزو گره یی بیر سؤزدور. هر دوشونجه بیر آنلادیم بیچیمی بولمایا، بیر آنلادیم بیچیمی ایچینه اؤزونو سوخمایا چالیشار، آرتیکوله اولمایا، اینجه دن اینجه یه بؤلوملره آیریلمایا چالیشار.

هومبولت’دا دیل، اصلینده دوشونجه نین گرچکلشمه سینین قوشولودور. دیلین ان اؤنملی و باشدا گلن یانی، دوشونجه نین اؤزونو بیر گرچکلشدیرمه قوشولو اولماسیدیر. دوشونجه نین قونوشمادا شکیل آلماسی اینسان آنلیغینین بولدوغو بیر شئی اولانماز، بو ایچدن ایته لنمه دن دوغولان بیر سورجدیر. ایچیمیزده بولانیق اولان اورقانیکلشمه میش دویغونون نئجه سؤز دئدیییمیز اورقانیکلشمیش قالیبا تؤکولدویو بیر تاخیم قوشوللارلا آچیقلانانماز. اؤنجه دوشونجه واردیر، سونرا سؤز گلر دئییلنمز. آنجاق بیر دوشونجه جومله بیچیمینده دیله گتیریلدییی زامان او دوشونجه اؤز ایچینده آچیقلیق قازانار. دوشونجه نین، سس اورقانینین و ائشیتمه نین دیله اولان آیریلماز باغلیلیقلاری اینسانین ایلک یؤنه لمه لرینده اورتایا چیخار. دوشونجه، بوتون روحو حرکته گتیردییی کیمی، سسین ده نوفوذ ائدیجی، بوتون عصبلری سارسیجی بیر گوجو واردیر. دوشونجه، قارانلیقدان آیدینلیغا، سینیرلیلیقدان سونسوزلوغا بیر اؤزله ییش اولدوغو کیمی، سس ده کؤکسون درینلیکلریندن دیشا یاییلار و اؤزونه اویغون آراجی بیر مادده نی هاوادا بولار. بو مادده نین اینجه، یونگول، مادده سل اولمایان اؤگه لری روحا قارشیلیق اولاراق گؤستریله بیلر. دیش دوغاداکی نسنه لر کیمی، ایچدن حرکته گلن قیمیلدانمالار بیر سورو آچیق ایشارتلرله اینسانا نوفوذ ائدر. آما اینسان نسنه-لری بللی بیر بیرلیک ایچینده قاوراماق ایستر. بو دا سسلرین بیرلییینی گرکدیرر. «دویولارین ائتکینلییی، روحون ایچ ائیلمی ایله بیره شیمسل اولاراق باغلانار و بو باغلانمادان تاساریم مئیدانا گلر، اؤزنل گوجله نسنه قارشی قارشییا بولونارلار، یئنی بیر آلقیدا یئنیدن اؤزنللییه دؤنولر»[69]. اؤیله ایسه تاساریم، اؤزنللیک قالدیریلمادان، نسنللیکده یئنی بیر دوروما گتیریله بیلر. بونو دا آنجاق دیل یاپابیلر. بونلار اولمادان دوغرو دوشونمه اولاناقسیزدیر. نسنللییه دییشمه قاورام قورماقدان باشقا بیر شئی دئییلدیر. اینسانلار آراسینداکی گؤروشمه نی بیر یانا بوراخساق دا، قونوشما یالنیزلیق ایچینده ده بیر بیرئیین دوشونمه سینین زورونلو قوشولودور. ایسوئچره لی دیل فیلسوفو پورزیق ده دیلی بو باخیمدان اینجه له ییر. اونا گؤره ده اینسانلارین بیلینجی اولدوغونو گؤسترن تک قانیت، دیلدیر. قونوشانلارین آنلاشماسی، باشقالارینین دا بیلینجی اولدوغونو گؤسترر. دینله ینین قونوشما یاردیمی ایله قونوشانین بیلینجینده کئچن شئیی آنلاماسی دیلین بیر باشاریسیدیر. اینسانلار آراسیندا قونوشمادان دا آنلاشماق اولاناقلیدیر، آما بونلار دویغوسال باغلانتیلاردیر، یاشام باغلانتیلاریدیر. دیل ایسه بیلینجلر آراسیندا بیر باغلانتیدیر[70]. هومبولت’ا گؤره ده دیل آنجاق توپلولوقلا گلیشر و بیر کیمسه نین سؤزجوکلرینین آنلاشیلارلیغی آنجاق باشقالارینین دئنمه لری ایله یوخلانارسا بللی اولار. چونکو اؤز اؤزونه دوغولموش بیر سؤزجوک یابانجی بیر آغیزدان یئنیدن سؤیله نرسه نسنللییی آرتار. «آنجاق اینسان هر زامان اوچون اؤزونو اینسان اولاراق دویدوغوندان اؤزنللیک قالدیریلانماز»[71]. بیر دیل چئوره سینده اؤزو ایله سس باخیمیندان قوهوم اولان هر شئیی ایچینه آلار. دوشونجه نین ماتئریاللاری توکتیلنمه یه جه یی کیمی، «دوشونجه نین اؤزو ده بیر سورو گؤسترگه لر و باغلیلیقلارلا آنجاق دیلده مئیدانا گله بیلر»[72]. بوندان دولایی دیل، داها اؤنجه اورتایا چیخمیش اولان اؤگه لرین یانیندا روحون چالیشمالاری سونوندا مئیدانا گلمیشدیر. دیل، دوشونجه نی تاماملایان، اونو سون نوقطه سینه اریشدیرن بیر شئیدیر و اینسانلاری دوشونن وارلیق اولاراق گؤسترن بیر یئتنه یین گلیشمه- سیدیر. بو گلیشمه، یالنیزجا فیزیولوژیک اولاراق اینجه لنه بیلن بیر ایچگودونون گلیشمه سی دئییلدیر. دوغرودان دوغرویا بیلینجین بیر ائدیمیدیر. اؤز اؤزونه اؤزگور اولاراق مئیدانا گلمز، آنجاق «بیلینج و اؤزگورلوکله دوناتیلمیش بیر وارلیغا»[73] ایلیشکین اولابیلر، بو وارلیقداکی بیرئیسللییین درینلیییندن و بو وارلیقدا بولونان گوجلرین ائتکینلیییندن مئیدانا گلر. بو گلیشمه ده اینسان بوتون تینسل بیرئیسللییینه سوروکله ییجی بیر آتیلیم وئرر. هومبولت، دیل، دوشونجه نین یاپیجی بیر اورقانیدیر، بوتونو ایله تینسل و ایچدن اولان، بللی بیر اؤلچوده ایز بوراخماقسیزین گلیب کئچن دوشونسل ائتکینلیک سؤزده کی سسلرده دیشا چیخار و آنلام باخیمیندان آنلاشیلار اولار، «بوندان دولایی دوشونسل ائتکینلیک و دیل بیر و عئینی شئیدیر، بیربیرلریندن آیریلانمازلار»[74] دئییرسه ده، آنجاق بونو رئوئس’ین ده بیر یازیسیندا بلیرتدییی کیمی، دار آنلامیندا آنلاماماق گرکر[75]. هومبولت، دیلی دوشونجه نین یالین بیر آراجی اولاراق گؤرمز، اونا گؤره دیل، دوشونجه نی یارادان بیر شئیدیر. دیل گرچک ائتکینلییینی اینساندا دوشونن و دوشونجه ده یارادان گوجون اؤزونده گؤسترر، یعنی یاپیجیدیر. یئنه هومبولت بیر یازیسیندا، دیلین ساده جه بیلینن دوغرولاری تصویر ائدن بیر آراج اولماییب، داها چوخ بیلینمه ینی آراشدیریب بولان بیر آراج اولدوغونو سؤیله مکله دیلین یالین بیر آراج اولمادیغینی، دوشونجه یارادان بیر ائدیم اولدوغونو بلیرتمیش اولور[76].

آلمان  کولتورونون ایرلیلمه سی اوچون آلمان دیلینین گلیشمه سینین گرکلی اولدوغونا اینانان و بونون اوچون ساواشان لئیبنیز’ده ده آشاغی یوخاری عئینی دوشونجه لری گؤروروک. لئیبنیز’ه گؤره، «دیل، عاغلین آیناسیدیر». عاغیل ایله دیل قارشیلیقلی اولاراق بیربیرلرینه باغلیدیرلار. بیر یاندان آنلیق اولقونلاشدیقجا دیل ده گلیشر، اوبیری یاندان زنگین، آخیجی، هرکسجه آنلاشیلار بیر دیل ده آنلیغین گلیشمه سینی ساغلار. آنلیق ایله دیل آراسینداکی بو باغلانتینی لئیبنیز، دیلین تملی سایدیغی سؤزجوکلرین گؤره وی اوزرینده آچیقلار. سؤزجوکلر بیر تاخیم گؤسترگه لردیر. آنلیق بو گؤسترگه لرله دوشونر، دوشونرکن نسنه لرین یئرینه بو گؤسترگه لری، یعنی سؤزجوکلری قویار. نسنه نین یئرینه بو سؤزجویو قویما دا آنلیغین ایشله مه سینی قولایلاشدیرار و سورعتلندیرر. سؤزجوکلر نه قدر قوللانیشلی و آچیق اولارلارسا آنلیق دا او قدر یاخشی ایشله- یه بیلر. بیر اولوسون دیلینین، سؤزجوکلرینین آچیق، آنلاشیلار اولوشو او اولوسو دوشونجه یاراتمالارینا آپارار[77]. پورزیق’ده ده بو دوشونجه لرین ائتکیلرینی بولوروق. پورزیق’ه گؤره دیل، گرچک باشاریسینی دوشونجه ده گؤسترر. دوشونجه، باغلانتیلاری قاوراماقدیر. دوشونجه نین باشاریسی گرچک و دوغرو اولانی سئچمه ده و اؤزونه گؤره، دوشوندویو شئی اوچون گرکلی اولمایانی بوراخماقدادیر. بو دا بیر سویوتلامادیر. سویوتلامانین بیلینجده اؤزونو تمثیل ائتدیرمه سی گرکلیدیر، بونو دا سؤزجوکلر یاپار. سؤزجوکلر هر یانا دوغرو باغلانتیلارلا یوکلودورلر، آنلاملاری دییشمز دئییلدیر، دوشونجه گئدیشینین گرکسینیملرینه اویارلار. دیل، دوشونجه نین بیر آراجی دوروموندا ایسه ده، آما، دیلین اؤزو ده دوشونجه ایچینده مئیدانا گلر. اوندا گلیشیب بؤیویر. دیل و دوشونجه قارشیلیقلی اولاراق بیربیرلرینی اولوشدورارلار. دیل، دوشونجه ایچینده و دوشونجه ایله بیرلیکده حرکت ائدن بیر سیمگه لر سیستئمی دیر. آما دوشونجه، بیر باغلانتیدان بیر باغلانتییا ایرلیلر، یعنی بیر دوشونوشلر سئریسی دیر. دوشونوشلر سئریسی ده دوشونوشلر آراسیندا باغلانتیلار قورار، یعنی باغلانتیلاری قاورامیش اولار. بؤیله جه ایرلیله میش دوشونجه یالنیز نسنه لرین باغلانتیسینی دئییل، باغلانتیلارین باغلانتیسینی دا قاورار. دوشونجه بو باساماقدا سیمگه لرین یاردیمی اولماقسیزین آرتیق اولاناقلی دئییلدیر. بورادا دیل ان یوکسک باشاریسینا اریشمیشدیر. بؤیوک دوشونورلرین بؤیوک دوشونجه یاپیلارینی قورابیلمه لرینی یالنیز دیل ساغلایابیلر، آما  بونو یاپماق اوچون ده دیل یئنیدن آراج اولار[78]. هومبولت’دا دوشونجه نی یارادان و ایرلی آپاران دیلدیر. دیلین آراج اولوشو دوشونجه نی یاراتماسیندادیر. دیلده بولونان دیلی قوروجو گوج، دوشونجه یه او شکیلده ائتکیده بولونار کی، دیلین یاپیسی دیلین بوتون بؤلوملری ایله اویوملو بیر شکیلده حاضیرلانمیش اولار. «آنلادیمدا گئنیشله ین و سویلولاشان دوشونجه- لرین قوللانیلماسی ایله دیل آچیقلیق و سئچیکلیک، اینجه لمیش بیر قولاغین ایستکلری و یارغیلاری اؤنونده بیر اویوم گؤزللییی قازانار»[79]. اینسانین دوشونجه- لری سسلرله باغلیدیر. دوغا بیر رنگلی لیکله اؤنوموزه آچیلار. دوشونجه میز اوندا تینسل وارلیغیمیزا اؤزونو آچان بیر یاسالیلیق بولار. دوغا دونیاسیندان سسلر دونیاسینا کئچدیکجه بیزی چئوره له ین شئیلردن آیریلمامیش اولوروق. دیل بونلارلا اینسانلاری ان یوکسک و ان اینسانجا گوجلرین ائتکینلییی ایچینده جانلاندیردیقجا اینسانی دوغانین آنلاییشینا داها یاخینلاشدیرار. چونکو آنجاق تینسل گوجلرین بیر گلیشمه سی اولاراق اله آلینان دیل، «اویوملو و مئلودیلی بیر شکیل آلماقلا ... دوغانین گؤزللیک ایزلنیمینی یوکسلتر»[80]، آما اوندان باغیمسیز اولاراق ساده جه سؤزله روح اوزرینه ائتکی یاپار. قاوراملار دیلده سسلرله داشینارلار و بوتون گوجلرین باغداشماسی مئلودیک بیر اؤگه ایله اولار. بؤیله جه دیلده «آرتیستیک بیر شکیلده یارادیلمیش و بوتونو ایله دیله عایید بیر ایلکه»[81] مئیدانا گلر. دیلین آرتیستیک گؤزللییی اونا تصادوفی بیر بزک اولاراق وئریلمز، او دیلین «ایچ و گنل تاماملانماسینین یانیلماز بیر اؤلچو داشیدیر»[82]. گؤزللیک دویغوسو ایله روحون ایچ چالیشماسی ان یوکسک نوقطه یه اریشر. «بیر اولوس، یئتکین اولمایان بیر دیلی دوشونجه یاراتمالارینین بیر آراجی حالینا گتیره بیلر»[83]. آنجاق اصلینده بلیرلنمیش اولان ایچ سینیرلامالاری قالدیرانمازسا، ان یوکسک گلیشمه ائتکیسیز قالار. بیر اولوسون دیلی او اولوسون دونیا گؤروشوندن باغیمسیز اولانماز. بو دونیا گؤروشو، دیلی بلیرلر و گلیشدیرر. بو دونیا گؤروشو ایله یوغرولان دیلین اؤزونو اؤیله شکیللندیرمه سی گرکر کی، دوشونجه نین هر شکلینه قولایلیقلا گیره بیلسین و اولوسون دونیا گؤروشونو تمثیل ائدن هر دوشونجه نی دیله گتیره بیلسین. بونو گرچکلشدیره بیلن بیر دیلین «دونیا تاریخینه چیخیشی، اینسانین گلیشمه گئدیشینده اؤنملی بیر دؤنم آچار و اونون ان یوکسک و اولاغان اوستو یاراتمالارینا تمل اولار»[84]. بو کیمی دیللر دوغولمادان اؤنجه دوشونجه نین بللی یوللاری و بو دوشونجه لری عئینی یولدا ایرلی آپاران بللی آتیلیملار مئیدانا گلنمز. دیللر ساده جه نسنه لری و دوشونجه لری تصویر ائتمکله قالمازلار، عئینی زاماندا بونلاری بیلمه و یاراتمانین دا گرکلی آراجلاریدیرلار. دوشونجه لر، دیلی یاراتدیغی کیمی، دیللر ده دوشونجه نی یارادارلار. هر دیل هر قاورامی و هر دوشونجه سئریسینی تصویر ائتمکده نه قدر عئینی شکیلده حرکت ائدرسه ائتسین، بونلاردان بعضیلری قاوراملاری قاوراماق و دوشونجه سئریلرینی یاراتماق باخیمیندان اینسان روحونا داها الوئریشلیدیر. «بیر اولوس، آنجاق اؤز دیلینین گلیشمه سی بونا گرکلی بیر درجه یه اولاشدیغی زامان بؤیوک و داهیجه بیر دوشونسل ایرلیله مه یاپار»[85]. دیل، بیرئیده اولدوغو کیمی، بوتونده ده هر شئیله ایلگیلیدیر، اونون هئچ بیر شئیینه یابانجی قالماز. اونون اوچون دوشونجه نین، دویغونون، ایستمه نین بوتون تینسل گوجو دیلی بلیرلر. «دیل ساده جه ائدیلگین، ائتکی آلیجی دا دئییلدیر. عئینی زاماندا ائنتئلئکتوئل یؤنه لمه لرین چئشیدلیلیییندن بیر بلیرلیلییه کئچر و اؤز ائتکینلییی ایله اوزرینده کی هر دیش ائتکینی دییشدیرر»[86]. آنجاق دیل، دوشونسل اؤزللیکلرین دیشیندا کئچن بیر شئی اولاراق گؤرولنمز. دیللر، هر چئشید یانلیش آنلاییشدان قورتولموش سؤزجوک آنلامیندا، اولوسلارین یاراتمالاری اولدوقلاریندان بیرئیلرین ده اؤز یاراتمالاریدیر. دیل بیر دونیا گؤروشو ویا بیر دوشونجه باغلیلیغی اولاراق اله آلینینجا، زورونلو اولاراق اینسانین بوتون گوجو اوزرینه دایانارلار. بو گوج، اولوسلاردا و آیری دؤنملرده بیرئیسل اولاراق آیریدیر. بو آیریلمیشلیق اؤزللیکله دیلده گؤرولر. بیرئیلر، اؤز اؤزللیکلرینین گوجو ایله اینسان روحونا یئنی بیر آتیلیم وئردیکلری کیمی، اولوسلار دا دیلین قورولماسیندا بونو یاپابیلرلر. آما دیلین یاپیسی ایله بوتون اؤته- کی ائنتئلئکتوئل ائتکینلیکلرین باشاریسی آراسیندا آچیق بیر باغلانتی واردیر. «آنجاق یوکسک بیر اولقونلوغا اریشن دیللرده گرچک بیر دوشونجه ائتکینلییی مئیدانا گله بیلر»[87]. بوتون بو سؤزلرگؤستریر کی، هومبولت’ا گؤره دیل، دوشونجه نی تاماملایان، دوشونجه نی یارادان بیر شئیدیر. آنجاق، دیلینی اولوشدوران، یوکسلتن بیر توپلوم گرچک بیر دوشونجه ائتکینلییی گؤستره بیلر.

II

دیلله بیرئیین بیربیری قارشیسیندا دورومو

1. گنل اولاراق اینسان تورونده کی گلیشمه نین بیرئیلر اوزرینه ائتکیسی و بونون دیلده ایزلری:

هومبولت’دا دیلله کولتورون باغلانتیسینی داها یاخشی آنلاماق اوچون دیلله بیرئیین، دیلله توپلومون بیربیری قارشیسینداکی دورومو اوزرینده هومبولت’ون نه دوشوندویونو گؤرمک یارارلی اولاجاقدیر.

هومبولت’ا گؤره، اینسانین دوغومو ایله بیرلیکده اویقارلیغین دا چییردیی مئیدانا گلر و اونون گلیشن وارلیغی ایله بیرلیکده بؤیویر. هر اینسان، اؤته کی اینسانلارلا بیرلیکده یاشاماق زوروندا اولدوغوندان، باشلانقیجدان بری اینسانلار آرالاریندا توپلولوقلار قورموشلار، یاسالار قویموشلاردیر. بو توپلولوقلار دا سونراکی توپلوملارین دوزنلی، یاسالی یاشامینی حاضیرلامیشدیر. دیل ده اینسانلارین بو بیرلیکده یاشامالاری ایله، اونلارین تینسل گلیشمه سی ایله دریندن باغلیدیر. آنجاق دیلین می، توپلومون مو اؤنجه گلدییینی آراشدیرمالار بیزه گؤسترنمز. گنل اولاراق یئنی بیر دیلین مئیدانا گلمه سی اینسان سویلاریندا بللی بیر دؤنمی آییرار. کئچمیش چاغلارا ائنیلدیکجه بوگون اورونلرینی تانیدیغیمیز بیرئیلر بللی اولمایان بیچیمده قارشیمیزا چیخارلار. یازقیلاری حتتا آدلاری بیله بلیرسیزدیر. بوگون اثرلرینی و آدلارینی تانیدیغیمیز بیرئیلر، گرچکدن وار میدیر؟ یوخسا بو اثرلر بیر چوخلارینین اورونو مودور؟ بو بیله بللی دئییلدیر. یونان’دا اورفه، هومئر، هیند’ده مانو[88] کیمی. هومئر’ین دیلی کیمی اسکیمیش دیللر ده او چاغین اینسانلاری ایله بیرلیکده کئچیب گئتدیییندن، بونلاردان بیزه هئچ بیر بیلگی قالمامیشدیر. بؤیله جه دیللرین ده اینسانین اولوشومو ایله بیرلیکده گلیشدیکلرینی، اینسانین بوتون تینسل اؤزللیکلرینین دیلده اؤزونو گؤستردییینی قبول ائتمک گرکر. دیلی یاپان گوج تک تک اینسانلاردا اولسون، بوتونده اولسون اینسانین یاپیجی ایستکلرینی یئرینه گتیرینجه یه قدر چالیشار. بو قبول ائدیلینجه دیلده و دیل چئشیدلرینده اینسانین گلیشمه سینده کی چئشیدلی ایرلیلمه لرین باساماقلاری بولونابیلر. دیل، اینسانلیغین تینسل گلیشمه سی ایله سیخی سیخییا باغلیدیر. «بو تینسل گلیشمه نین ایرلی ویا گئری هر باساماغیندا دیل بیرلیکده دیر و هر کولتور دورومو دیلده تانینار»[89]. دیلده بللی اولار.

بو دوشونجه لری بوگون وئیسگئربئر’ده ده بولوروق. اونا گؤره ده اینسان ائتکینلییینین هئچ بیر فورم’و یوخدورکی دیلله بیرلیکده بولونماسین. اینسان چالیشمالارینین بوتون سونوجلاری آنجاق دیلله شکیللنرلر. کولتور یاراتمالاریندا دیلین ائتکیسینی، اونلارا دیلین قاتدیغی شئیی گؤسترمک دیل بیلیمینین ان اؤنملی اؤده ویدیر[90].

هومبولت’ا گؤره دیلده بیر اؤز اؤزونه ائتکینلیک یوخدور، دیل اینسانین تینسل گوجونون سورکلی بیر ائتکینلیک ایچینده اورتایا چیخدیغی یؤنلردن بیریدیر. دیللر اؤزگور اولاراق دوغولمازلار، ایلیشکین اولدوقلاری اینسان توپلولوقلارینا باغلی اولاراق بللی سینیرلار ایچینده ایرلیلرلر. دیللر دورمادان اولوسلارلا بیرلیکده گلیشرلر، اونلارین تینسل اؤزللیکلریندن اولوشارلار. آنجاق اینسانین تینسل گوجونون گلیشمه سی زامانین ایرلیلمه لرینه باغلی دئییلدیر. هر زامان ان سونرا گلن ان یوکسک اولانی گؤسترمز. بو باخیمدان اینسان توپلولوقلاریندا اولایلار دوغرو اولاراق آنلاشیلماق ایسته نیرسه، هومبولت’ا گؤره، گلیشمه لری ان یاخشی گؤستره جک اولان دیل اوزرینده دورمالیدیر.

اینسان تورونون تینسل گلیشمه سینین آیری آیری بیرئیلر اوزرینده ده ائتکیسی گؤرولور. بیرئیین ائتکینلییی بیر یاندان بوتون اینسان تورونون گئدیشینه باغلیدیر، اؤته یاندان اونون گئدیشیندن آیریلار. دونیا تاریخی بیربیرینه قارشی دوران، عئینی زاماندا سیخی سیخییا بیربیرینه باغلی بولونان بو ایکی گئدیشدن اولوشار. تورون یازقیسی قوشاقلارین ایتمه سیندن باغیمسیز اولاراق سوروب گئدر، دییشیکلیکلر اولسا دا یئتکینلییه دوغرو اولار. بونا قارشیلیق بیرئی، ائتکینلییینین ان اؤنملی نوقطه سینده، بکلنمه دیک بیر سیرادا، او یازقیدان آیریلار. عئینی زاماندا اؤز بیلینجینه، سئزیشلرینه، اینانجلارینا گؤره گئدیشینین سونوندا بولوندوغونا اینانماز. بؤیله جه بیرئیده بیر اؤزونو اولوشدورما و دونیانی شکیللندیرمه قارشیتلیغی مئیدانا گلر. اؤزونو اولوشدورما، آنجاق دونیانی شکیللندیرمه ده ایرلیله یه بیلر و یاشامینین دیشیندا قلبینین گرکسینیملری، خیاللاری، عاییله باغلاری، شؤهرته یئتیشمه اییلیمی و گله جه یه اومود، اینسانی بیر گون آیریلاجاغی یازقییا باغلار. بو قارشیتلیقلا، ان گوجلو دویغولارین دایاندیغی روحون بیر ایچلیلییی  مئیدانا گلر. بؤیله جه روحو روحا باغلایان بوتون باغلار باشقا و داها یوکسک بیر آنلام قازانارلار. بو روح دورومونون دیل اوزرینه ده اؤزل بیر ائتکیسی واردیر، قؤوملرده و اولوسلاردا باشقا باشقا شکیللر آلار. بیر اولوسدا دیلین بوتون بؤلوملری ایشلنمیش اولانماز. چونکو دیل، اؤزونو آیدینلیق بیر شکیلده یایماسی گرکن چئوره یه اؤنجه قارانلیق و گلیشمه میش بیر دویغو ایله گیرمیش اولمالیدیر. بورادا بیرئیین دوردورولموش وارلیغینین، اینسان تورونون ایرلیله ین گلیشمه سی ایله، بلکه ده بیلمه دیییمیز بیر بؤلگه ده، نئجه بیرلشدییی آنلاشیلماز، ایچینه گیریلمز بیر گیز اولاراق قالار. «آنجاق بو ایچینه گیریلمزلیک دویغوسونون ائتکیسی، بیلینمه ین شئی اؤنونده سایغی وئریجی بیر قایغی اویاندیراراق، بیرئیین گلیشیب ایرلیلمه سینده گرچک بیر ائتکن اولار»[91].

2. بیرئیین قارشیسیندا دیلین گوجو:

اینسان تورونون کئچیردییی بوتون ایرلیله مه لر، دییشمه لر دیل اوزرینه ائتکی یاپمادان تک تک اینسانلارا، اولوسلارا ائتکی یاپانماز. هر دؤنم، اؤنجه کی دؤنملردن بیر تاخیم ائتکیلر آلار و بو ائتکیلر اینسانلارین و اولوسلارین گلیشمه-سینده ان درینلره قدر ایشلر.

3. دیلین قارشیسیندا بیرئیین گوجو:

---

1.        Putsdam

2.        P. Biswanger

3.        Sturm und Drang

4.         Spranger

5.        W. von Humboldt, und die humanitätsidee

6.        Caroline von Dacheröden

7.        Forster و Jacobi

8.        Schiller

9.        Wolff

10.     Goethe

11.     Ideen zu einem Versuch, die Grenzen der Wirksamkeit des Staates zu bestimmen

12.     Körner

13.     prusya

14.     Tegel

15.     Herakleitos

16.     Johann Gottfreid Herder

17.     Johann Georg Hamann

18.     Parmenides

19.     Epikuros

20.     Giovanni Battista (Giambattista) Vico

21.     Süssmilch

22.     Condillac

23.     هومبولت، Gesammelte Schriften، ص 20

24.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 15

25.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 15

26.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 46

27.     Leo Weisgerber

28.     لئو وئیسگئربئر، Die Sprache unter den Kräften des menschlichen Daseins، ص 47

29.     G. Révész

30.     رئوئس، Ursprung und Vorgeschichte der Sprache، ص 151

31.     رئوئس، عئینی قایناق، ص 87

32.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 46

33.     Mathesis universalis

34.     Lingua universalis

35.     Mersenne

36.     Gottfried Wilhelm Leibniz

37.     John Locke

38.     Ralph Cudworth & Shaftesbury

39.     William Harris

40.     Grammaire générale et raisonnée

41.     Fridrich Schlegel

42.     Philosophie der symbolischen Formen ,Ernst Cassirer، ص96

43.     Franz Bopp

44.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 251

45.     کروچه، Esthetique Comme Science de L'Expression Et Linguistique Générale ، ص324

46.     Benedetto Croce

47.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 252

48.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 47

49.     کروچه، عئینی قایناق، ص 324

50.     کروچه، عئینی قایناق، ص 145

51.     رئوئس، Ursprung und Vorgeschichte der Sprache، ص 88

52.     Thomas Hobbes

53.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 6

54.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 20

55.     sounds) (articulated artikulierte Laut

56.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 57

57.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 100

58.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 102

59.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 193

60.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 194

61.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 197

62.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 196

63.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 194

64.     کروچه، عئینی قایناق، ص 329

65.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 199

66.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 200

67.     Denis Diderot

68.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 202

69.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 55

70.     Walter Porzig،Das Wunder der Sprache ، ص 92

71.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 56

72.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 62

73.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 250

74.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 152

75.     رئوئس، Ursprung und Vorgeschichte der Sprache، ص 123

76.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 27

77.     ماجید گؤی برک، Leibniz’in Alman Dili Üzerine Düşünceleri، ص 2

78.     والتئر پورزیق،Das Wunder der Sprache ، ص 92

79.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 29

80.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 61

81.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 98

82.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 98

83.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 29

84.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 41

85.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 19

86.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 40

87.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 421

88.     Orpheus, Homeros, Manu

89.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 16

90.     لئو وئیسگئربئر، Die Sprache unter den Kräften des menschlichen Daseins، ص 15

91.     هومبولت، عئینی قایناق، ص 33