قادامئر’ده هئرمئنوتيک یؤنتم

قادامئر’ده هئرمئنوتيک یؤنتم

سعيد جوشقون، آنکارا اونيوئرسيته سي، فلسفه بؤلومو، دوکتورا اؤیرنجيسي

اؤزت 
قادامئر، دوغا و تين بيليملري آيريمي تملينده، اينسانسال ائديملر و قوروملار آلانينا ايليشکين بيلگينين اولاناقليليغينا یؤنه لیک آنلاما و يوروملاما یؤنتمي اولان هئرمئنوتيک یؤنتمدن آيري بير فلسفي هئرمئنوتيک اؤنرر. بو یؤنتم، گله نکسل هئرمئنوتيک یؤنتمدن فرقلی اولاراق عئینی زاماندا بير پراتيک فلسفه دير. بو آنلامدا، قادامئرجي هئرمئنوتيک یؤنتمين پراتيک فلسفه اولاراق اله آلينيشي آراشدیريلماقدادیر.

آچار تئريملر

دوغا و تين بيليمي، آچيقلاما، آنلاما، يوروملاما، فلسفي هئرمئنوتيک

 
گيريش 
بيلگيلري قونوسونا يا دا اولقويا گؤره ايلک صينيفلايان آريستوتالئس’دير. بيلينديیي گيبي اونا گؤره، بيلگيلر تئوريک، پراتيک و پوئتيک اولماق اوزره اوچه آيريلير. 17جی و 18جی یوزایلدن ائعتیبارن دوغا بيليملرينين گليشيمييله بيرليکده دوغابيليمسل یؤنتم، بيلگينين ايدئال مودئلي ساييلدي. دوغابيليمسل یؤنتم اينساني اولقولاري آنلامانين دا یؤنتمي قبول ائديلدي. بو، پوزيتيو بير بيليم ايدئالييله تاريخسل، توپلومسال و کولتورل آلانلارين قورولمايا چاليشيلماسي، اينساني اولقولاري آنلاماق يئرينه، ايچيندن چيخيلماز بير حالا گتیردي. بو دوغرولتودا باشلايان بير دوغا بيليملري و اينسان-تين (Geisteswissenschaft) بيليملري دارتيشماسي، اولقولارين آيريمينا باغلي بير یؤنتم آراييشينا يول آچدي. بو یؤنتم ساده جه تين بيليملرينه اؤزگو بير یؤنتم اولمالييدي. بؤيله سی بير یؤنتمي دیلتای، تين بيليملرينين دوغا بيليملري گيبي کسینليکلي بير بيلگي ايدئالي اولاراق، ائپيستئمولوژيک آچيدان تمللنديرمه يه چاليشير. اونا گؤره، ايستک، ده یر و آماجلاريميزا باغلي اولاراق، ياشانان بير گئرچکليیه عاید تينسل اولقولاري، دويو وئريلرينه ايليشکين تاساريملار اولان ديش گئرچکليکدن يعني فئنومئنلردن داها کسینليکلي بيله بيليريز. دولاييسييلا دوغال دونيايا ايليشکين دويوسال وئريلرين سالت ذئهن تاساريملار آلتيندا اورتايا قونولان آچيقلاييجي یؤنتميندن فرقلی اولاراق، ياشانتييا عاید ايچ دئنه ييمده وئريلي اولان تينسل اولقولارا ايليشکين يئنيدن اورتيجي، بير آنلاما-آچيملاما یؤنتمي گرکليدير. بيزيم بو مقاله ده آماجيميز، قادامئر’ين تين بيليملرينه اؤزگو یؤنتمي نئجه اورتايا قویدوغونو و تمللنديرديیيني گؤسترمکدير.

تين بيليملرينين یؤنتم سورونو

یؤنتم سورونو، فئنومئنلرين بيلگيسي سؤز قونوسو اولدوغوندا، بو بيلگيني (دوغروکسین)، نئجه الده ائتمه ميز گرکديیي قونوسوندا قارشيميزا چيخماقدادیر. حقيقتين بيلگيسيني افلاطون، اصلینده بيليننين و اونوتولانين آچيغا چيخاريلماسي، خاطيرلانماسي دييه آنلار. بونون يولو دا ايدئالارا دييالئکتيک طرزده اولاشماقدير. آريستوتالئس ايسه، نسنه و قونولارينا باغلي ياپميش اولدوغو آيريملا تئوريک، پراتيک و پوئتيک بيلگيلردن الده ائديلن حقیقتين فرقلیليیيني ده بيزه گؤسترمه يه چاليشميشدیر.

مودئرن بيليمده ده یؤنتم سورونو، اؤنجه ليکلي پروبلئم اولموشدور. بئیکون’لا بيرليکده، بيلگينين اوبژه سی دوغا و یؤنتمي ده دئنه ييم اولدو. گاليلئو دوغاني مئکانيست طرزده آچيقلادي و دوغا بيلگيسيني ماتئماتيکسل بير ديله تؤکدو؛ بؤيله جه بيليمسل یؤنتمه کسین شکليني وئردي. مئکانيک دوغا آنلاييشينا صاحیب اولان دئکارت دا، کسین و دوغرو بيلگينين اولاناقليليغي اوچون یؤنتم سورونو اوزرينده دورموشدور. آچيق و سئچيک بير بيلگي ايمکاني اوچون ماتئماتيکسل بيلگيني اؤرنک آلان دئکارت، کنديسيندن قوشقو دويولماياجاق بير داياناق نوقطه سي بولماق آماجييلا «کوجيتو»دان[1] يولا چيخاراق، سئزگيسل بيچيمده آپآچيق اولابيله جک بير بيلگي الده ائدر. بو آنلامدا، مودئرن فلسفه ايله باشلايان آنلاييش هایدقئر’ه گؤره، افلاطون و آريستوتالئس’ين ائپيستئمولوژيستلر اولاراق يئنيدن يوروملانماسييلا، «بير بيلگي تئوريسي، بير دونيا تئوريسيندن اؤنجه قورولماق دوروموندايدي. او زاماندان بري ائپيستئمولوژي فلسفه نين تمليدير» (Heidegger1998: 74)

دوغرو و کسین بيلگي اولاناغينا ايليشکين ائپيستئمولوژيک بير تمللنديرمه، بير آنلامدا «آلقيسيز قاوراملار بوش، قاورامسيز آلقيلار کوردور» ديين کانت’دا، راسيوناليست و آمپيريست گله نه یين سنتئزي اولاراق اورتايا قونولور. بو سنتئز، دوغرو و کسین بيلگيني اورتايا قویاجاق عاغلين اولاناقليليغيني و سينيرلاريني گؤسترمکده دیر. بيلگيميز، بو دونيايلا سينيرلي اولاراق عاغلين دويو وئريلريني ايشله مه سييله قورولاجاقدير. عاغيل بونو، کندينده بولونان آپريوري ايلکه لر، يعني کاتئقوريلر آراجيليغييلا اولاناقلي قيلاجاقدير. آرتيق هر شئيين ندني سينيرلي آلقي يئته نه یينه باغلي اينسان اولموشدور. بيليمسل بيلگي اولاراق اولقولار بيلگيسيني تمله آلان پوزيتيويزم، سالت بو دونيا يعني اولقولار اوزرينده چاليشديغيني ايدديعا ائده رک کنديني تمللنديرير.

19جو یوزایلده، دوغا بيليملرينده کي گليشمه لرين دوغوردوغو ايلرله مه اينانجي، بو بيلگي یؤنتمينين توپلومسال و کولتورل آلانلارا آقتاريلماسينا ندن اولموشدور. گئرچک بيلگينين اولقو بيلگيسي، دولاييسييلا بيليمسل بيلگي اولدوغو اينانجييلا آوگوست کونت (Auguste Comte)، بو یؤنتم و بيلگي آنلاييشيني توپلومسال و تاريخسل اولقولار آلانينا اويقولار. سوسيولوژيني، دوغا بيليملري آنلاميندا بير بيليم اولاراق، سوسيال اولاي و اولقولاري آچيقلاما بيليمي ياپار. نئجه کي، فيزيک اولقولار آراسي ندنسل ايليشکيلري اله آليرسا، سوسيولوژي ده سوسيال اولاي و اولقولار آراسينداکي ايليشکيلري اله آلاجاقدير. کونت’نین بو ايلرله مه جي و بوتونلوکچو بير بيليم آنلاييشيني، مارکس’دا بيليمسل تاريخي ماتئرياليزم اولاراق دا گؤره بيليريز.

يئني-پوزيتيويستلر، بيليمسلجي آنلاييشي (Feigl, Schilick, Carnap, Russel, Ayer) فرقلی بير باغلامدا، ديلسل چؤزومله مه لر تملينده داها دا ايلرييه گؤتورر. بير اؤنرمه نين دوغرولوغو آمپيريک اولاراق گؤستريله بيلمه ليدير؛ گؤستريله ميرسه، بو اؤنرمه آنلامسيزدير:

…منيم بير دئنئيسل وارساييمدان بکله ديیيم، اونون گئرچکدن کسینليکله دوغرولانابيلير اولماسي دئیيل، اولابيلير بير دويو-دئنئيينين، اونون دوغرولوغونو يا دا يانليشليغيني بليرله مکله ايلگيلي اولماسيدير. بير سايماجا (putative) اؤنرمه بو ايلکه ني قارشيلايامازسا و بير توتولوژي (دوغروسال گئچرلي اؤنرمه) ده دئیيلسه، اونون مئتافيزيک اولدوغونو و مئتافيزيک اولدوغونا گؤره ده نه دوغرو نه ده يانليش، گئرچکدن آنلامسيز اولدوغونو قبول ائديرم (Ayer 1998: 9)

بو، اصلینده بيرليکلي بير بيليم ايدئالي و دوغرولانابيلير بير بيلگي اولاراق بوتون بيليملري بيليمسل بيلگي آنلاييشينا گؤره قورماقدير. دولاييسييلا الشدیريلن مئتافيزيکسل توتومو فرقلی بيچيمده تاخينماقدير.

يئني-پوزيتيويزمين، بيليم فلسفه سي آلانينداکي ائگئمنليیي چئشيتلي الشدیرل باخيشلارلا قيريلميشدیر. بيليمسل بيلگي اوزرينه ياپيلان دارتيشمالاردا، اؤزلليکله کلاسيک «دوغرولاما قورالي» آنلاييشينا قارشيليق پوپئر’ين «يانليشلاما قورامي»، کوهن’ون (Kuhn) «گؤره ليکچي و دئوريمجي» بيليم آنلاييشلاري، بيليمسل بيلگييه اولان آنلاييشي دیيشدیرميشدیر. بو دارتيشمالاردان -دوغا بيليملري و کولتور بيليملري (اينسان ويا تين بيليملري)-، ايکي فرقلی بيليم فلسفه سي گله نه یي اورتايا چيخميشدیر. دوغا بيليملري فلسفه سينه قارشيليق گليشن کولتور بيليملري فلسفه سينين گليشيمي آلمانيا’دا، بير ياندان شلایئرماخئر و دیلتایجي گله نک و داها سونرا اونلاردان ائتکيلنن هایدقئر و قادامئرجي هئرمئنوتيک آنلاييش، اوبیری ياندان يئني-کانتچي اوخول (Windelband, Rickert, Cassirer). بو گله نک، «سوسيال بيليملر اولاراق آدلانديريلان بيليملر قروبونون دوغا بيليمي مودئلينه گؤره قونوملاناماياجاغي، بو بيليملر قروبونون قونو و یؤنتم باخيميندان دوغا بيليمي مودئليندن فرقلی بير بيليم مودئلينه گؤره قونوملانديريليب تمللنديريله بيله جه یي ايدديعاسيندان حرکت ائتميشدیر» (Özlem 1996: 13)

دوغا بيليمي و تين بيليمي آيريمينين اورتايا قونماسيندا، تاريخ و دوغا آلانينين ائپيستئمولوژيک اؤزلليکلرينين قارشيلاشدیريلماسي بو آلانلارين یؤنتم فرقلیليیيني آنلاماميزا يارديمجي اولاجاقدير.

تاریخ آلانی	دوغا آلانی
-جانلی-بیلینجلی	-جانسیز-بیلینجسیز
-زامان منطیقی	-مکان منطیقی
-گلیشمه و دییشمه دن دولایی بیر دوزنلیک	-مئکانیک ایشله ییشدن دولایی بیر دوزنلیک
-اولایلارین سورکسیزلییی	-اولقولارین سورکلیلییی
-بیلینجلیلیکدن دولایی بیر آماجلیلیق	-سورکلیلیکدن دولایی ندنسللیک
- آماجلیلیقدان دولایی گرکلیلیک	- سورکلیلیکدن دولایی زورونلولوق
-اولای ویا اولقو دولایلی گؤزلنمکده	-اولقو دوغرودان گؤزلنه بیلر
-بتیمله مه و آنلاما	-گؤزلم و دئنئی
-تکیل یارقیلار	-گئنل یاسالار و اؤنرمه لر
-اؤنرمه لری حاقلی یا دا حاقسیز اؤلچوتونه گؤره اله آلینار	-اؤنرمه لر دوغرو و یانلیش اؤلچوتونه گؤره اله آلینار
-دولایلی یارقیلار	-دوغرودان یارقیلار

گله نکسل هئرمئنئوتيکين دؤنوشومو

بيلديرمه، خبر وئرمه، آنلاما، يوروملاما و آچيقلاما گيبي آنلاملاري ايچرن هئرمئنوتيک، آنتيک يونان’دا تانريلارين ائلچيسي اولان هئرمئس’ين، تانريلارين مئساژلاريني اينسانلارا ايلتمه سيندن قايناقلانان بير باشقا دونيايا عاید اولان بيلديريمين، ايچينده ياشانيلان دونيادا آنلاشيلماسيني ساغلاياجاق بيچيمده آنلاما، يوروملاما و آچيملانيشي گؤسترمکده دیر.

بير باشقا دونيايا عاید اولانين، آنلاما و يوروملاما يولويلا آنلاشيلير و آچيق قيلينماسي بيچيمينده دينسل، ديلسل و حوقوقسال متنلر اوزريندن ياپيلان بو ائتکينليک، بير هئرمئنوتيک یؤنتم آنلاييشينين گليشمه سينه اولاناق ساغلاميشدیر. سورجده بو ائتکينليیين تاريخسل، توپلومسال و کولتورل آلانلارا یؤنه لیک بير یؤنتم اولاراق اويقولانماسي آنلاييشي، بو آلانلارين دوغا بيليمسل بيلگي آنلاييشينا گؤره قورولماسيندان دولايي اورتايا چيخان اونتولوژيک و ائپيستئمولوژيک سورونلار ندنييله، تينسل-اينسانسال آلانين دوغا آلانيندان فرقلی بير بيچيمده گؤرولمه سی گرکديیي توتوموندان حرکت ائدر. بو آنلامدا بير هئرمئنوتيک آنلاييش، دوغا آلنينداکي دئنه ييم و تئوريکلشدیرمه ايله، تينسل-اينسانسال آلنينداکي دئنه ييم و بيلگينين فرقلی اولماسي گرکديیيدير. دوغا آلنينداکي بير گئنللشدیرمه توتومویلا تاريخ آلانينا ياناشاماييز، چونکو بو آلانداکي اولقو و اولايلارين بير دفعه لییی، بيزيم اونلاري گئنللشدیرمه ميزه اولاناق وئرمز. دولاييسييلا بورادا تاخيناجاغيميز توتوم گئنللشدیريجي بير آچيقلاما دئیيل، بيريجيکليیي ايچينده اولاي و اولقونو آنلاما و يوروملامادير. بو هئرمئنوتيک بير توتوم اولاراق اؤنجه ليکله شلایئرماخئر’ده داها سونرا دیلتای’دا قارشيميزا چيخان آنلاما و يوروملاما یؤنتميدير.

قادامئره گؤره، شلایئرماخئر هئرمئنئوتيکي ائورنسل بير آنلاما و آچيقلاما اؤیرتيسي حالينا گتیرمه يي دئنه ميشدیر. اونون اوچون «آنلام، متنين دهالار-آراسيليق تملينده اورتکن تئکراريدير» (Özlem 1995: 14). بو اورتکنليک، بير باشقا دونيايا عاید اولانين يئنيدن بير ياپيلانديريلماسي اولاراق، متني، اونو اورتن ذئهندن داها اييي آنلاما و آچيقلاما توتومودور. شلایئرماخئرجي هئرمئنوتيک مودئل، من ايله سن’ين آراسينداکي ايليشکيده واريلان قارشيليقلي آنلاييشدا، گئچميش تيني بوگون گيبي قاوراياراق، باشقا اولاني بير تانيديق گيبي قارشيلاما و آنلامادير. متنين يورومجوسو، متني اورتايا قویان دهاني آنلاماق و اونون نييتيني آچيغا چيخارماق اوچون، پسيکولوژيک بير اؤزدشلشيمله کنديني اونون يئرينه قویاراق، اونون حيس ائتديکلريني حيس ائديب، متنين آنلام و نييتيني آچيق قيلابيله جکدير.

بوتون و پارچادان اولوشان هئرمئنوتيک دايره ايليشکيسينده، شلایئرماخئرجي اؤزنل و نسنل بويوتلار بير آرادا ايشله مکده دیر. بير طرفدن، يورومجونون، متنين يازارينين ذئهن فعالييتينه نوفوذ ائده بيلمک اوچون کنديني اونون يئرينه قویماسي و او متني ياراتما آنينين بير ياراتيسي اولاراق گؤرورکن، اوبیری طرفدن متني يازارينين باشقا بوتون ياپيتلارييلا بوتونسل بير ذئهن باغلامي ايچينه يئرلشدیرمکدير. بونا قارشيليق قادامئر، شلایئرماخئر’ين متنه ايليشکين اؤزنل و نسنل بويوتلاري ايچرن هئرمئنئوتيک دؤنگوسلليک آنلاييشينا قاتيلماز. اونا گؤره، آنلاماق ايسته ديیيميز متنه یؤنه لیک بير يوروملامادا، کنديميزي، او متنين يازارينين يئرينه قویاماييز، بؤيله بير پسيکولوژيک اؤزدشله مه یي ساغلاماييز، آيريجا متنين يازارينين ذئهن فعالييتينه نوفوذ ائتمه يي دئنه مه ييز، يالنيزجا بيزه آقتاريلان شئيين آنلامينين، اؤنميني و آماجيني قاورامايا چاليشيريز. اوبیری ياندان، اصل ايليشکي قوردوغوموز بکلنتيميزي بليرله ين و آنلاماميزي يؤنلنديرن شئي گله نکله پايلاشديغيميز شئيدير. «دولاييسييلا، بو دايره اؤزنل يؤندن ده نسنل يؤندن ده سالت بيچيمسل بير اؤزلليک داشيماز. ترسينه، متن ايله اونو آنلاياجاق اولان آراسيندا قورولان اوزام ايچينده حوکمونو يورودر. يورومجونون آماجي کنديني متن ايله متنين ايچرديیي شئيلر آراسيندا بير آراجي حالينا گتیرمکدير» (Gadamer 1990: 100)

آنلاما و يوروملاما توتومو تاريخسل اولانين، ايچينده بولونولان دونيايا عاید اولمايانين بيريجيکليیيني گؤز اؤنونده بولوندوران بير توتوم اولاراق گؤره ليکچيدير. آنلاما و يوروملامايلا اورتايا چيخان گؤره ليليکچيليیي آشما يؤنونده دیلتای نسنل تاريخسل بيلگي اوزرينده دورموشدور. قادامئر’ه گؤره، دیلتای، کانت’ين «سالت عاغلين الشدیريسي’نه» قارشيليق يازميش اولدوغو «تاريخسل عاغيل الشدیريسي’يله» صاف بير تاريخ بيليمي نئجه مومکون اولابيله جه یيني ساغلامايا چاليشميشدیر. بو دوغا بيليملري بنزري بير نسنلليک ايسته یي ايله تاريخسل بيلينجيني نسنللشدیرمه ايسته یيني دوغورموشدور.

دیلتای’دا رومانتيک هئرمئنوتيک و ايدئاليست-تومه واريمسال بيلگي ائپيستئمولوژيسينين ميل’جي (John Stuart Mill) آنلاييشي بير آرايا گلميشدیر. رومانتيک هئرمئنئوتيکين ‘من-سن’ ايليشکيسيني دوام ائتديرن دیلتای، تاريخي بير متن گيبي گؤره رک، تاريخسل متني بير يورومجونون شيمديسينده و کندي بيليشسل ياشانتيسيندا آنلاميني آچيغا چيخارماقدادیر. بو آنلامدا او، ناتوراليست آچيقلاييجي بير پسيکولوژي قارشيسينا، تين-بيليملرينه اؤزگو بير پسيکولوژيني گئچيرمکده دیر. متن و يورومجو زامانداشدیرلار، دولاييسييلا، سورولاريميزي قارشيميزدا دوران بير نسنه يه، هر يانيتي ايچرن بير نسنه يه يؤنلتميش اولماقداييزدير. «بو آچيدان باخارساق دیلتای يوکلنديیي گؤروي تام آنلامييلا باشارميشدیر: تاريخسل دونيايي دئشيفره ائديله جک بير متن گيبي دوشونمکله، اينسان بيليملرينه ائپيستئمولوژيک تملي ساغلاميشدیر» (عئینی قایناق، 93). بو آنلامدا، تاريخسل گئچميشي اينجه لنمه سی گرکن بير دئنه ييم دئیيل ده، دئشيفره ائديله جک بير متن گيبي گؤرمه، دیلتای’لا رومانتيک هئرمئنوتيکچيلر آراسينداکي اؤنملي بير فرقدير.

قادامئر، گله نکسل هئرمئنوتيک آنلاييشين دوغا بيليمسل یؤنتمه بنزه مه قايقيسييلا حرکت ائتمه توتومونا قارشيليق اولاراق، پراکسيس (Praxis) اؤنجه ليکلي فلسفي بير هئرمئنئوتيک آنلاييشي گرکليليیيني بو الشدیريلر اوزريندن تمللنديرمه يه چاليشير. اينسانسال دونيا تجروبه سی و ياشام پراکسيسينين بوتونونده «آنلامانين نئجه اولاناقلي» اولدوغو سوروسو، اؤزنلليیين بوتون آنلاما ايليشکيلريني، حتتا آنلاما بيليملري مئتودوندا، اونلارين نورم و قوراللاريني دا اؤنجه دن ايچرن بير سورونو ايشارت ائدر. او، بو سورونون جوابينين آنجاق، هایدقئر’ين اينسانسال دازاين’ينين زامانسال واراولوشوندا، آنلامانين دازاين’ين وارليق طرزي اولاراق تمللنديريلمه سينده اولاناقلي اولاجاغيني وورقولاماقدادیر (Gadamer 1960: XV, XVI). دولاييسييلا، ياشام پراکسيسينين آنلاميني و يورومونو اورتايا قویاجاق بير فلسفي تمللي بير هئرمئنوتيک آنلاييش اولاناغي، هایدقئرجي وارليق آنلاييشي يارديمييلا اورتايا قونولابيله جکدير.

قادامئر’ه گؤره هایدقئر، دیلتای’دان يولا چيخاراق آنلامانين واراولوشسال بير اولاي اولدوغونا ايليشکين راديکال بير اونتولوژيک دوشونمه گليشدیرير و آنلامانين هر تورونو اينسانسال دازاين’نين بير تاساريمي اولاراق تمللنديرير. بو تمللنديرمه ده «گله جه یه یؤنه لیک اولان اينسان واراولوشونا دايانديريلان بير تاريخ بيلينجينين ياپيسي سورونونو، اونتولوژيک بير ده یرلنديرمه ايله اله آلان اودور» (Gadamer 1990: 96). اوبیری طرفدن هایدقئر، هوسئرل’ين (Husserl) فئنومئنولوژيک یؤنتميني کندي وارليق فلسفه سي اوچون دؤنوشدورر. فئنومئنولوژيک یؤنتم دازاين’ا اويقولانديغيندا تاريخسل بير اؤزلليک قازانار و سالت سويوت اولاراق، ترانسئندئنتال من’ين يؤنليمسل و اينديرگه ييجي توتوموندا، اؤزون-گؤرولنمه سی یؤنتميندن چيخيب، دازاين’ي "آنلاما" یؤنتمينه دؤنوشه رک سوموتلوق قازانار. بو آنلامدا هایدقئر، یؤنتمي، «بير ياندان هوسئرل’ين اوبیری ياندان دیلتای’ين چابالارييلا باغداشدیرماق ايستر» (Özlem 1995: 193). بو باغداشدیرما سويوت ايله سوموتون، تئوري ايله پراتيکين بير آرايا گتیريلمه سی اولاراق ياشانتي دونياسينداکي بيلينجي، اينسانسال دازاین’ي آنلامادير. زامانسالليق اولاراق دازاین، دونيايا دوشموش پوتانسييئل بير واراولماقدا اولان وارليقدير، دولاييسييلا بوتون ياپيب ائتمه لرينده کنديني وار ائتمک، اوتانتيکليیينه قاووشماق ايستر. وارليغي آنلاما چاباسي ايچينده، اونونلا سؤيلشييه گيرن، دييالوق قوران واراولان اولاراق اينسان، باشقا واراولانلاردان آيري اولاراق وارليغين ائو صاحیبليیيني اوستله نر. چونکو «ديل وارليغين ائويدير، اينسان اونون قونوتوندا ياشار» (Bubner 1993: 53). دولاييسييلا قادامئر اوچون هئرمئنوتيک آراشدیرما، بير وارليق سورقولاماسي و سون نوقطه ده ديل آراشدیرماسيدير؛ چونکو «آنلاشيلابيلن وارليق ديلدير.» دولاييسييلا، ياشام پراکسيسي ده بو ديل ايچينده آچيملاناجاقدير.

فلسفي هئرمئنئوتيکين پراتيک فلسفه اولاراق اولاناقليليغي

قادامئر، تاريخ بيلينجي سورونونون توم آوروپا’ني ايلگيلنديرمه سی و اؤزلليکله ده آلمانيا’دا بللي بير فلسفي رول اويناماسي ندنييله بو قونونون کنديسينه بللي بير گؤرو يوکله ديیيني، بو گؤروين ده «شلایئرماخئر و دیلتای طرزينده کي بير هئرمئنئوتيک مئتودولوژيدن، (Geisteswissenschaften)ين (اینسان بیلیملری’نین) دوغا بيليملرينه گؤره اؤزل قونومو باغلامينداکي بير هئرمئنوتيک فلسفه يه گئچيشي گئرچکلشدیرمه» (Gadamer 1990: 80) اولدوغونو بليرتمکده دیر.

قادامئر’ين فلسفي بير هئرمئنوتيکله اورتايا قویمايا چاليشديغي شئي، گله نکسل هئرمئنوتيکده اولدوغو گيبي، نه دوغا بيليمسل یؤنتمه بنزر بير مئتودولوژي اولوشدورماق نه ده آنلامانين بير صنعت اؤیرتيسيني قورماقدير: «منيم گئرچک آماجيم، فلسفي بير آماجدير. سورقولانان نه ياپديغيميز يا دا نه ياپاجاغيميز دئیيل، ايستم و ائيلملريميزين اؤته سينده بيزه نه اولدوغودور» (Gadamer 1960: XIV). فلسفي هئرمئنوتيک، بونو آچيغا چيخاراجاق بير تاريخ بيلينجي تملينده آنلاما، يوروملاما و اويقولاما اولاناغيني گؤسترمه يه چاليشاجاقدير. 

فلسفي هئرمئنوتيک، هئرمئنئوتيکين، رومانتيک هئرمئنوتيکله بيرليکده آنلاما و يوروملاما اولاراق ايکييه اينديرگه نن اؤزلليیيني، آنلاما، يوروملاما و اويقولاما اوچلو ياپيسيني ايچره جک بيچيمده يئنيدن قورماني ساغلاياجاقدير. بو قورولوش، تئوري و پراتيکين بير آرادا ايش گؤردویو بير پراکسيس فلسفه سي اولاناغيني دا بيزه وئره جکدير. هئرمئنئوتيکين بو اوچلو ياپيسيني آچيق بيچيمده تئولوژيک و حوقوقسال متنلرين اينجه لنمه سينده گؤرمکده ييزدير.

تئولوژيک هئرمئنوتيکده، تانريسال بويروقلاري-وحي آنلاما و يوروملاما عئینی زاماندا بو بويروقلارا ايليشکين ريتوئللر اولاراق بير پراتيکي ده ايچرمکده دیر. عئینی شکيلده، حوقوقسال هئرمئنوتيکده ده ياسالار آنلاما و يوروملامايلا بيرليکده، ياشامداکي اويقولاييملاري و ياپتيريملاري آچيسيندان سوموت بير ايچريک قازانماقدادیرلار. بو آنلامدا هئرمئنئوتيکين پراکسيس يانينين آچيغا چيخاريلماسي، اونون تئوريک ايلگي و پراتيک اويقولاييم آراسينداکي باغين يئنيدن قورولماسيني گرکديرمکده دیر. بو عئینی زاماندا، تئوريک ايلگي و بيلگينين ائگئمنليیينده کي بيليم چاغيندا پراکسيسله قوپان باغين يئنيدن قورولماسيني ساغلاياجاقدير. بو باغي، بيز، آنتيک يونان’دا تئوريک ايلگينين دوغرو ياشام بيچيميني گؤسترمه باخيميندان پراکسيسده آچيملانيشيندا گؤرمکده ييز.

قادامئر’ه گؤره، «آنلاما و يوروملاما صنعتی ويا تئوريسي آدي آلتيندا هئرمئنوتيک، 18. یوزایلين گله نکسل آلمان ايفادسييله صنعت-اؤیرتيسي، اصلینده يونان (techne)سينين بير چئويريسي ايدي و (techne) اولاراق هئرمئنوتيک قراماتيک، رئتوريک و دييالئکتيک گيبي بيچيملري بيربيرينه ياخلاشدیرماقدايدي» (Gadamer 1976: 78). (techne)، آنتيک يونان’دا گئنل اولاراق بيلمه آنلاميندا ائپيستئمئيله عئینی آنلاما صاحیبکن، آريستوتالئس طرفيندن نه يين گيزيني نئجه آچديقلاري باخيميندان آيريلار. «( techne)، يالنيزجا ال بئجريلرينه دايالي ائتکينليکلر و هونرلر اوچون دئیيل، عئینی زاماندا ذئهن صنعتلري اوچون و گؤزل صنعتلر ايچينده قوللانيلان بير آددير. ...اؤنه چيخارمايا پويئسيس’ه عايددير، او پوئتيک بير شئيدير» (Heidegger 1997: 66). پوئتيک ائتکينليیين بيليمي (techne)، بير شئيي "اؤنه-چيخارما" ،"گيزيني-آچما" تئوريک ايلگيسي اولاراق بير (aletheia) (حقیقت-دوغرولوق) و عئینی زاماندا مئيدانا گتیرمه صنعتی اولاراق دا بير پراکسيسدير. دولاييسييلا، آنتيک يوناندا تئوري و پراکسيسين ايشله ييشي، مودئرن قارشيتليقدان فرقلی بيچيمده گؤرونمکده ايدي.

قادامئر’ه گؤره، تئوري و پراتيک آراسينداکي «کلاسيک قارشيتليق، بيلگينين بير قارشيتليغي، بيليم و بيليمين اويقولاييمي آراسينداکي بير قارشيتليق دئیيلدي» (Gadamer 1976: 80). مودئرن قارشيتليق داها چوخ تئورينين پراتيکي اؤنجه له مه سی و اونون اوزريني اؤرتمه سی بيچيمينده ايشله مکده دیر. بو قارشيتليغي، هایدقئر، بيزه، حقیقت يا دا (aletheia) قاورامينا یؤنه لیک يوروموندا گؤسترمکده دیر. آنتيک يونان’دا حقیقت، بير «گيزيني آچما» و «اؤنه-چيخارما» بيچيمينده، بير مئيدانا گتیرمه ائتکينليیي اولاراق تئوريک ايلگي و پراتيکي بير آرادا ايشله مکده ايکن، مودئرن بيليم و تئکنيکده حقیقت، «ال-آلتيندا بولوندورما» اولاراق، دئپولاما و ساخلاما آنلاميندا، اينسانسال واراولوشو تهديد ائديجي بير «چرچیوه له مه» بيچيمينده ايشله مکده دیر. 

قادامئر اوچون پراکسيس، ان گئنيش آنلامدا ياشامين ايليشکي طرزلرينين فورموله ائديلمه سيدير. پراکسيس، ياشامدا واراولما و ائيلم آراسيندا بولونماقدادیر. پراکسيسين آريستوتالئسچي قاورامي، ‘پوليس’ده کي اؤزگور يوردداشين دورومونا اويقولانديغيندا اؤزگول بير ايچريم قازانماقدادیر. پراکسيس، ياشامين (prohairesis)ي (اولاناقلار آراسيندا بيلينجلي-اؤزگور ترجيح) آراجيليغييلا کنديني گؤسترمکده دیر. آريتوتالئس، ائتيک آنلاييشيندا بوتون آچيقليغييلا بونو دوشونموش اولوب، تئوريک ايلگيلره حصر ائديلميش ياشام، (phronesis) (بصیرت-ساغگؤرو، ساغدويو) اردميني ايچرمکده ايدي. بو آنلامدا هئرمئنوتيکده ده، تئوريک ايلگي و پراتيک اويقولاييم آراسينداکي عئینی دیيشيم ايچريمينه صاحيبيز. دولاييسييلا، «پراتيک فلسفه نين بؤیوک گله نه یی، بير هئرمئنوتيکده حياتدا قالماقدادیر کي، او، فلسفي بيلينجين بير ايچريميدير» (عئینی قایناق، 108). بو فلسفي بيلينج، جوابلاردان چوخ پراکسيسده يول گؤستريجي سورولارلا ايلگيلنن بير بيلينج اولاراق آچيملانماقدادیر.

بير متنين يوروموندا، يورومون پراکسيسي قارشيسيندا تئوريک بير توتوم سؤز قونوسودور؛ آما عئینی زاماندا، اونون ايچينده، يوروملانميش تجروبه نين ايلتيشيمسل ليیينده آچيلان بير دونيا-يؤنه ليمي ده واراولماقدادیر. دولاييسييلا، بو تئوريک توتوملا آنلامانين پراتيک تجروبه سينده تمثيل ائديلن شئي يالنيزجا بيلينجله اورتيلمکده دیر. بو، بير آنلامدا آريستوتالئس’ين اخلاق فلسفه سينين اولاناقليليغيندا اورتايا قویموش اولدوغو تئوريک بيلينجين دوغرو ياشام بيچيملرينين بتيملنمه سی و اينسانسال ياشام تجروبه سينين سوموت اويقولاييميندا يول گؤستريجي اولماسي بيچيمينده کي گيبي، بونون بيزيم ايلگيلريميز و اويقولاييميميز ايچينده گئچرليليیي اولماسيدير. سوموت پراتيک آغير باشليليق و گئنلي بيلمه ايسته یي آرسينداکي قارشيليقلي باغينتينين بيربيريني سورکلي آچيملاييجي ايشلوسلليیي گيبي، «آنلامانين پراکسيسي و آنلامانين تجروبه سی حاققينداکي تئوريک بيلينجليليک؛ فلسفي هئرمئنوتيک و اؤزگول کنديليک-قاوراييشي بيربيريندن آيريلمازلار" (عئنی قایناق، 109). نئجه کي اخلاق بيلينجي عئینی زاماندا پراتيک اخلاق بيلگيسي و اخلاقي واراولوشدور، عئینی شکيلده تاريخ بيلينجي ده پراتيک تاريخ بيلگيسي و تاريخسل واراولوشدور. دولاييسييلا، بو بيلينج دوغرو بير بيچيمده آنجاق فلسفي هئرمئنوتيکده آچيملانابيله جکدير.

تاريخسل بيلينجين اؤز-بيلينج اولاراق يانليش بير یؤنتم قايقيسييلا بليرلنميش آچيملانيشيني قادامئر، شلایئرماخئر و دیلتای’ين تمثيل ائتديیي رومانتيک هئرمئنوتيکده گؤرمکده دیر. «رومانتيک هئرمئنوتيک، تاريخسل دئنه ييمله بيليمسل بيلگي آراسينداکي تمل فرقي ماسکلار، اينسان بيليملرينين بيلگي بيچيمينين اؤزده کي تاريخسلليیيني ايهمال ائتمه ميزه و بو بيليملري دوغا بيليملرينين مئتودولوژيسينه اويدورماميزا يول آچار» (Gadamer 1990: 93). دولاييسييلا قادامئر اوچون، تاريخسل بيلينجين دوغرو بير آچيملانيشيني ساغلاياجاق فلسفي بير هئرمئنوتيک اولاناغي، هایدقئرجي دازاین’ين زامانسال واراولوشو و دونيايا آتيلميشليغينين اؤن-آنلاييشي تملينده، هئرمئنوتيک دايره نين آنلاماداکي اونتولوژيک ياپي اولاراق يئنيدن اولوشدورولماسييلا ساغلاناجاقدير. 

قادامئر’ه گؤره، آتيلميشليق و پروژه وارليق اولاراق اؤن-آنلامايا صاحیب دازاین’ين تاريخسل واراولوشو تملينده هایدقئر’ين آنلاما و يورومو بليرله مه سي، هئرمئنئوتيک دايره يه، گله نکدن فرقلی اولاراق درين بير آنلام قازانديرميشدیر. چونکو هایدقئر اؤنجه سی هئرمئنوتيک آنلاييش کنديني، بوتون ايله پارچالار آراسينداکي بيچيمسل بير ايليشکينين چرچیوه سی ايچينه يئرلشدیرميشدي. بو، بير آنلامدا، هئرمئنوتيک دايره ني بوتونون آنلامينين اؤنگؤرولمه سی و اؤنگؤرولن بو آنلامين داها سونرا پارچالاردا ايفاده بولماسي بيچيمينده بير دييالئکتيک اولاراق بليرله مکدي. اويسا هایدقئرجي آنلاما گؤره، هئرمئنوتيک دايره، بير قيسير دؤنگو دوزئيينه اينديرگنه مزدي. «بو دايره ده، ان ايلکسل تورده بير بيلمه نين اولاناغي گيزليدير. بو اولاناغي گئرچکدن ياخالاماميز آنجاق، يوروموموزو ياپارکن ايلک، سون و سورکلي ايشيميزين، اؤنگؤروموزون و اؤن-آنلاييشيميزين بيزه فانتئزيلر و پوپولر قاوراملار طرفيندن سونولماسينا ايذين وئرمه مک و بيليمسل تئماميزي ساغلام تمللره اوتورتماق اوچون اؤنيارقيلاري شئيلرين کنديلري يولويلا فورموله ائتمک اولدوغونو آنلاماميزلا مومکوندور" (عئینی قایناق ،100)

قادامئر آچيسيندان هئرمئنئوتيکين هایدقئرجي آنلامي، «نسنه نين کنديسينه اويارلانميش» بير آنلاما اولاناغينين نئجه اولاجاغيني آچيقلاماقدادیر. بوراداکي نسنه، تاريخسل بير بيلگي اولاراق متندير. دولاييسييلا اؤلچوله بيلير، بليرلنه بيلير، سوموت بير وارليق دئیيلدير. متن اولاراق نسنه ايله او نسنه ني آنلاياجاق اولانين زامانسال واراولوشلاري تملدير. آنجاق آنلاشيلابيلير اولانلا آنلاشيلانين تاريخسل اولمالاري ندنييله بير توردشليکلري دئیيل ده، ياخينليقلاري سؤز قونوسودور. تاريخسل بيلينجين و متنين ياخينليغي، بللي بير کولتوره، بير گله نه یه و ديله عاید اولمالاري باخيميندان بير ياخينليق اولاراق آنلاشيلماليدير. بو ياخينليق عئینی زاماندا قادامئر اوچون، بير گله نک ائتکيسي اولاراق، اؤنيارقي و آنلامانين اؤنجه دن وئريلميش اوفوقو اولاراق گؤرولمکده دیر. اونا گؤره، «...کولتور ميراثي، هر بيريميزين کنديني گؤره جه یي بير آينادير. گله نه یین گئرچکليیي هئچ ده بير بيلگي سورونو دئیيلدير؛ آقتاريلميش بير ايچريیين، کنديليیيندن و اورتکن بيچيمده اؤزومسنمه سيدير» (عئینی قایناق، 98). گله نک عئینی زاماندا بير اوتوريته اولاراق ايشله مکده دیر. «اوتوريته، کور بير ايطاعتي طلب ائدن و دوشونمه يي ياساقلايان گوجون اوستونلویو دئیيلدير. اوتوريته نين گئرچک اؤزو، عاغيل-ديشي دئیيل، داها چوخ عاغلين کندينده بير ياساسي اولماسينا دايانماقدادیر» (Gadamer 1967: 41). بو عئینی زاماندا آنلاما و يوروملامادا داها اييي بير قاوراييش و آنلاييشين اولاناقليليغينا ايليشکين بير آچيقليقدير.

آنلاشيلاجاق تاريخسل نسنه اولاراق متن، هم بير گله نکده ايفاده سيني بولموش آنلاما نسنه سينين کنديسينه، هم ده بو نسنه نين بيزه خطاب ائده بيله جه یي بير گله نه یه ايليشکين اولدوغودور. دولاييسييلا بير گله نه یه عايدييتييله باشقاليغي و زامانسال اوزاقليغي بير آرادادير. بير آرادا بولونمادا بير يورومجونون متن قارشيسيندا تاخيناجاغي توتوم، ائگئمن بکلنتيلري و اؤنيارقيلاري چرچیوه سينده متنين بوتونونه ايليشکين بير اؤن-آنلاما گليشدیرمه سی اولاجاقدير. بو اؤن-آنلاما، متني اوخوما سورجينده سورکلي اولاراق دوزلتيله جک بير اؤن-پروژه نين ايشله ييشيدير. بو، عئینی زاماندا يورومجونون متن قارشيسينداکي آچيقليغيدير. يابانجي و اوزاق اولانا قارشي توتومدا، اؤن-يارقي و ائگئمن قبوللارين ايشله ييشينه، «باشقا اينسانلارين گؤروشلرينه يا دا متنه آچيق اولماق دئمک، ذاتن بونلارين دوغرودان دوغرويا بيزيم کندي گؤروش سيستئميميزه يئرلشميش اولمالاري، داها دوغروسو بيزيم کنديميزي بونلارا گؤره يئرلشدیرميش اولماميز دئمکدير" (Gadamer 1990: 102). دولاييسييلا هئرمئنوتيک توتومون قوشولو، کندي گؤروش و اؤن-يارقيلاريميزين بيلينجينده اولماق و بونلارين آشيريليقلاريني يونتماقدير.

قادامئرجي هئرمئنوتيکده متنين يورومجويا يا دا يورومجونون متنه اولان زامانسال اوزاقليغي، آنلاما آچيسيندان اولوملو و اورتيجي بير ايشلو گؤرمکده دیر. اويسا گله نکسل هئرمئنوتيک، بو اوزاقليغين گئري گتیريلمه سی يا دا آنلاشيلاجاق اولانلا آنلايانين اؤزدشلشدیريلمه سييله اورتادان قالديريلماسي گرکن بير شئي اولاراق گؤرموشلردي. قادامئر اوچون زامانسال اوزاقليق «...گئچميشين گليشيني دستکله ين و بوگونون کؤکلريني بارينديران بير زميندير. ...قاپاتيلاجاق بير مسافه دئیيل، گئده رک بير گله نک اولوشدورابيله جک اؤگه لرين ياشايان سورکليليیيدير» (عئینی قایناق، 104). زامانسال اوزاقليق، متنه ايليشکين فرقلی و آچيملاييجي آنلاما و يوروملارلا سورکلي بير ائورنسللشمه حرکتي ايچينده، بير ديزي يئني اؤنيارقي گليشدیرير. بو اؤنيارقيلار، گئرچک آنلامايا يول گؤستره جک اولان مشروع اؤنيارقيلاردير. بؤيله ليکله «زامانسال اوزاقليق» سايه سينده، مشروع اؤنيارقيلارلا، مشروع اولمايانلار و کور اؤنيارقيلارلا، آيدينلاديجي اؤنيارقيلار بيربيريندن آيريلابيله جکدير.

بيلينجين تاريخسل اولاراق قونوملانديريلماسيندا، متني آنلامايا یؤنه لیک هئرمئنوتيک دايره ايليشکيسي ايچينده، گئنل اولاراق يارقيلاري و اؤنجه ليکله گونجل اؤنيارقيلاري «آيراج ايچينه آلماق»دير. بو سورجده اؤنجکي و يئني اؤنيارقيلار آراسيندا دييالئکتيک ايليشکي، منيم اولان اوتانتيک گؤروشله، منيم اولاجاق اولان اوتانتيک اولمايان گؤروش آراسيندادير. «بو دييالئکتيکين ائورنسل آراجيسي ايسه، بير گؤروشون اؤنيارقي اولاراق اورتايا چيخماسينين، اسکي بير ‘منيم’ي يئني بير ‘منيم’ه دؤنوشدورمه سي، قبول ائديله مز بير باشقاني اوتانتيک بير باشقايا چئويرمه سی و بؤيله ليکله اونو باشقاليغي ايچينده و باشقاليغينا قارشين ايچرمه سی و آسيميله ائتمه سيدير» (عئینی قایناق، 105). بو بير آنلامدا کندي باشلارينا وارميش گيبي گؤرونن اوفوقلارين قايناشماسيدير. قايناشماني ساغلايان هئرمئنوتيک دايره نين ايشله ييشي، اولاشيلماني بکله ين آنلامين گئرچک بوتونلویو، قاوراييش گئنيشله ديکجه و ايچ ايچه دايره لر بيچيمينده يئنيلنديکجه اورتايا چيخمايا باشلار. بوتونسل و سون آنلامين موکممل ايچ توتارليليغي، تام آنلامانين اؤلچوتودور. توتارليليق يوخسا آنلامانين اکسيک اولدوغو سؤيلنه بيلير.

قادامئر اوچون، هئرمئنئوتيکين دوغرو قاورانميش تاريخسل گئرچکليک اوزرينه دوشونه بيلمه سينين قوشولو، «تاريخسل اورتکنليک» ايلکه سینه اويماقدير. بو، بير ياندان تاريخسل بير گئرچکليک و باشقا طرفدن اوبیرینی بيلن تاريخسل آنلامانين گئرچکليیيدير. بو گئچميش ايله شيمدي آراسيندا بير دولاييم ساغلاياراق، گئچميشين کنديني بيزه سوناجاغي و بيزه سسلنه جه یي بير باخيش آچيسيني گليشدیرمکدير. بيلينجين تاريخسل بير اورتکنليیه آچيلابيلمه سی ايسه، آنلام و ديل آراسينداکي بير ايليشکيده اورتايا چيخاجاقدير. «ديل وارليغين ائوي ايسه» و «آنلاشيلابيله جک وارليق ديلسه» اينسان ديله گلديیينده وارليغا يعني حقیقته يول آليرسا، «تاريخسل اؤز-بيلينج يا دا تاريخ بيلينجي، فلسفه نين ابدي گؤروينين ترک ائديلمه سی دئیيل، هر زامان باشليجا آماجيميز اولان گئرچه یه اولاشمادا بيزه باغيشلانميش بير يولدور» (عئینی قایناق، 105). تاريخسل بيلينج کنديني ديلده آچارکن، ديله گلنين آنلامي و يورومو حقیقتي آچيغا چيخاراجاقدير. دولاييسييلا حقیقت تاريخسل اولانين ديلسل آنلامي حالينا گلميشدیر.

سونوج
اينساني يا دا تاريخسل اولاي و اولقولار اوچون دوغا بيليملريندن فرقلی بير یؤنتم اولماسي گرکديیي آنلاييشييلا باشلايان دارتيشمالار سورجينده بيچيملنن هئرمئنوتيک، گلينن سون نوقطه ده، اينسانين کنديني آنلاماسينين و بوتونسل اولاراق هر شئيي آچيقلاماسينين چکيجيليیينده، بيريجيک یؤنتم حالينا گلميشدیر؛ سانکي دوغا بيليملري و اينسان بيليملري روللاري دیيشميشلردي.

هایدقئر’ين، هئرمئنئوتيکي وارليق تملينده يئنيدن آچيملاماسييلا، اينسانين کنديني آنلاماسينين وارليغي آنلاماسي اولدوغو بيچيمينده اورتايا چيخان بوتونسلجي توتوموندا، حقیقته آرتيق صاحیب اولونابيليردي؛ چونکو هر تورلو آنلاما وارليغي آنلاما اولاجاقدي. قادامئر’ين بو تملده، فلسفي هئرمئنئوتيکيني پراکسيسه ايليشکين بير قاوراييش اولاراق بليرله مه يه چاليشماسي، سانکي پراکسيسه ايليشکين افلاطونجو آنلاييشي يئنيدن جانلانديرما اؤزلمي واردير. دولاييسييلا، تئوري و پراکسيس آراسيندا مودئرن قارشيتليغي آشمايا چاليشيرکن، پراکسيسي، آنلامانين بوتونلوکچو بير حقیقت قاوراييشيندا تئورينين ايچينه يئنيدن دوشورمکده دیر.

قادامئر’ين، فلسفي هئرمئنئوتيکي پراکسيس اولاراق قاوراييشينا ايليشکين اؤرنک گؤسترديیي دينسل و حوقوقسال هئرمئنوتيک، سوموت آچيليمدا، کندي آلانلارييلا سينيرلي قالان بير ايچريمه صاحیبدير. دينسل هئرمئنوتيک بوتون بير ياشامي دوزنله مه ايدديعاسييلا آچيملانماقدایسا بیله، سئکولاريزاسيون سورجينده سينيرلاري دا بليرلنميشدیر. اويسا وارليق تمللي بير فلسفي هئرمئنوتيکدن چيخاجاق پراکسيس، بوتون ياشامسال آلانا ايليشکين قوروم و يؤنليملري بليرله ييجي بير ياپتيريمي دا اورتايا قویاجاقدير.

قادامئر’ين تاريخسل بيلينجين اوفوقوندا گئچميش و شيمديني قايناشدیرماسي و بو قايناشدیرمادا اوتوريته اولاراق گله نه یین ائتکيسينين يورومو بليرله مه سي، يورومجومون قونومونو آنلامسيزلاشدیرماقدادیر؛ سانکي حقیقت کنديليیيندن آچيليرمیش دا، يورومجو آچيلان بو حقیقتي ايزله مکده دیر. دولاييسييلا، آچيلان حقیقتده، يورومجو، يورومونون ان سون يوروم اولماديغيني قاوراماسيندان گئچمکده دیر. بو ايسه، اوتوريته اولاراق گله نک يا دا اورتاق عاغلين بيرئيسل آنلاماني آنلامسيزلاشدیرمايا یؤنه لیک بير ايشله ييشي گتیره جکدير. بو هئرمئنوتيک، ائيلمي دوزنله یيجي پراکسيس اولاراق آچيملانيرسا، بيرئيسل ياشام دونيالاري دا اورتاق عاغلين ائگئمنليیي آلتيندا ازيله جکدير.

قایناقجا

AYER, Alfred Jules (1998) Dil, Doğruluk ve Mantık, Çev. Vehbi Hacıkadiroğlu, İstanbul:Metis Yayınları.

BUBNER, Rudiger (1993) Modern Alman Felsefesi, Çev. Aziz Yardımlı, İstanbul: İdea Yayınları.

ÖZLEM, Doğan (1995) Hermeneutik (yorum bilgisi) Üzerine Yazılar, Ankara: Ark Yayınevi.

ÖZLEM, Doğan (1996) Felsefe ve Doğa Bilimleri, İkinci Baskı, İstanbul: İnkılap Kitabevi.

HEIDEGGER, Martin (1998) Bilim Üzerine İki Ders, Çev. Hakkı Hünler, İstanbul: Paradigma Yayınları.

HEIDEGGER, Martin (1997) Tekniğe Yönelik Soru, Çev. Doğan Özlem, İstanbul: Afa Yayıncılık.

GADAMER, Hans-Georg (1960) Wahrheit Und Methode, J.C.B. Mohr (Paul Siebeck),Tübingen.

GADAMER, Hans-Georg (1976) Vernunft Im Zeitalter der Wissenschaft, Shurkamp Verlag, Frankfurt am Main.

GADAMER, Hans-Georg (1967) Kleine Schriften I, Philosophie, Hermeneutik, J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), Tübingen.

GADAMER, Hans-Georg (1990) “Tarih Bilinci Sorunu”, Toplum Bilimlerinde Yorumcu Yaklaşım, ss. 79–106, Çev. Taha Parla, İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.

---

1.       Cogito, ergo sum (دوشونورم، اؤیله ایسه وارام)

Gelecekden gelen qız

سپینوزا’دا اؤزگورلوک قاورامینین یئری و اؤنمی

  سئیید احمد آتاک 

   

سپینوزا’دا اؤزگورلوک قاورامینین یئری و اؤنمی

   

اؤزَت

   

  سپینوزا، ایلک اؤنجه، اؤزگورلوک قاورامینی بیر فلسفی باخیش ایچه ریسینده اله آلیر. بو اوزدن، فلسفه  نین اؤنملی یاخلاشیملاریندان بیری اولان ایدئالیست یاخلاشیما اویقون اولاراق، عاغلی اؤن پلانا چیخاریر و عاغلین کندیسی نین هر شئیی چؤزه بیله جگینی دوشونور. عاغیللا حرکت ائتمه ین بیرئی، توتقولاری نین و دویقولاری نین کؤله سی اولاجاغیندان، یاشادیغی دونیا ایچه رسینده اؤزگورلشمه سینی گئرچکلشدیره مه یه جکدیر.

    عاغیلجی بیر اؤزگورلوک آنلاییشینی اورتایا قویمایا چالیشان سپینوزا، نه بیرئیین قرارلاریندا و حرکتلرینده اؤزگور اولمادیغینی دوشونن دئتئرمینیست (گرَکیرجی-جبر) آنلاییشین، نه ده بیرئیین سؤز قونوسو آلانلاردا اؤزگور اولدوغونو ساوونان ایندئتئرمینیست (بلیرله نه مز، غیری-معین) یاخلاشیمین یانیندا یئر آلمیش، عکسینه بو ایکی باخیش آچیسینی اوزلاشدیرما غئیرتی ایچه رسینده اولموشدور. بو ایلیشکینی داها ساغلام تمله اوتورتماق اوچون، او، موطلق آنلامدا اؤزگورلویون بلیرله ییجیسی قونوموندا اولان تانری’یی اؤن پلانا چیخارتمیشدیر.

    اؤزگورلوک پروبلئمی، سپینوزا’دا، فلسفی بیر قونو اولدوغو قدر، توپلومسال حیاتلا دا دوغرودان ایلیشکیلی بیر قونودور. چونکو بیرئی، کندیسی قدر باشقالاری نین دا وار اولدوغونون بیلینجینه واراراق، فرقلی سییاسال دوشونجه لره و اینانجلارا قارشی سایقیلی اولمایی بیلیر.

   

گیریش

   

  اؤزگورلوک، اینسانی اینسان یاپان بیر دَیَر اولماسی قدر، اینساندا-ائورنده، تاریخده-دوغادا، ایسته نیلن -ایسته نیلمه ین، زورونلولوق-زورونسوزلوق، یارادان-یارادیلان آراسینداکی چلیشکیلری و قارشیتلیقلاری بیرر اویوم حالینه گتیرن و اینسانین بیلینچلنمه سینه یاردیمجی اولان بیر گوچ اولاراق دوغا سیستئمی ایچینده گؤروله بیلیر. اؤزگورلوک، مئتافیزیکسل آنلامدا سادجه تانری اوچون سؤز قونوسو ایکن، سوسیال آلاندا اینسان اوچون دوشونجه، اینانج و سییاسال اؤزگورلوک آلانلاریندان بحث ائده  بیلیر. اینسان اوچون اؤزگور اولابیلمه نین ایلک قوشولو، او’نون عاغیل و دوشونمه اؤزللیکلرینی ان یوکسک درجه ده قوللانماسینا، کندی توتقولاریندان، باشقالاری نین اؤنیارقیلاریندان کندینی قورتارماسینا باغلیدیر.

      اؤزگورلوک قاورامی، یاشامین ان اؤنملی سورونلاریندان بیری اولاراق، چاغلار بویونجا توپلوملاری و بیرئیلری ایلگیلندیرمیشدیر. دئنیله بیلیر کی تاریخ، اؤزگورلوک-اوتوریته چاتیشماسی نین اورونودور. فلسفه  آچیسیندان اؤزگورلوک سورونونا باخیلدیغیندا، ائورنده چئشیتلی انگللرین، دیش بلیرله مه لرین اینسانی ساردیغی گؤرولور. اینسانین، هر شئیدن اؤنجه، بللی قوراللارین و یاسالارین کئچرلی اولدوغو بیر دوغادا بولوندوغو آچیقدیر. ندنسللیک باغینا دایالی بلیرله نیمدن قاچینیلماسی ایمکانسیز گؤرونمکده دیر. دیشاریدا اولوشان اولقو و اولایلاردان اینسانی سویوتلادیغیمیز کیمی، فلسفه  یالنیزجا سویوت ایراده اؤزگورلویو دئییل، تومَل اولاراق اؤزگورلویو دَیَرلندیریپ، سویوتدان سوموتا کئچه بیلمه لیدیر.

      اؤزگورلوک اولایی نین هر شئیدن اؤنجه باشی بوشلوق، ایسته دیگینی یاپما، یا دا بیر کئیفیلیک اولمادیغینی گؤرمک گرکیر. اونو بیرئیسل کئیفیلیک، بدنسل و ماددی ایستک و آرزولارین بیر یانسیماسی اولاراق گؤرمک بؤیوک بیر یانیلقی مئیدانا گتیریر. اؤزگورلوک، کیشی نین کندی کندینی بلیرله مه سی، دئنتله مه سی، یؤنلندیرمه سی و دوزنله مه سیدیر. کیشی نین هئچ بیر دیش باسقی نین ائتکیسینده قالمادان و یا زورلانمادان، کندی اؤزنَل آرزو و ایسته یی ایله، بیلینچلی بیر داورانیشدا بولونماسیدیر. اؤزگورلوک، باشقا کیشی یا دا کیشیلرین بویروغونا گیرمه دن، باشقا توپلومون بویوندوروغو آلتیندا اولمادان، دیگر بیر اولوسون ایشغالی، ائکونومیک و سیاسی باسقیسی اولمادان کندی کندینی یؤنه تمه سی و کندی کندینه قرارلار آلیب، بونلاری گئرچکلشدیرمه سیدیر. بو ندنله، اؤزگورلوک، بیرئیه عاید بیر اؤزللیک اولابیلدیگی کیمی، توپلومسال و اولوسال دوزئیده ده اولابیلیر.    اؤزگور ایراده، دینسل اخلاق قوراملاری نین دا اؤنملی بیر پروبلئمیدیر. کیمی دینسل دوکتئرینلر، اینسان ایراده سی نین قیسمی، تانری ایراده سینی کوللی قبول ائدرک، اینسانا تانری’نین نه یی یاپیپ نه یی یاپمایاجاغینی بیلدیرمیش اولدوغونو ایره لی سورمکده دیر. فقط اونلاری زورونلو اولاراق بیر شئی یاپمایا زورلامامیشدیر. بونا گؤره، تانری اینسانا قیسمی ایراده وئررک، ایییلری کؤتولردن سئچمه سینی ایسته میشدیر. اینساندا قیسمی ایراده سایه سینده سئچیم یاپابیلمه اؤزگورلویو واردیر. عینی شکیلده، تام ترسینی ساوونان گؤروشلر ده سؤز قونوسودور.

      بونا گؤره، هر اینسانین بیر قدری واردیر و بو قدر یاشانماق زوروندادیر. بو ندنله، اینسانین قیسمی(جوزیی) ایراده سی، کوللی ایراده قارشیسیندا اؤزگور دئییلدیر. اخلاق فلسفه سی آچیسیندان اؤزگور ایراده یی اله آلدیغیمیزدا، بیرئی بللی قوشول و دوروم قارشیسیندا بیر سئچیم یاپار. بیرئی، باشقا بیر زامان و مکاندا، عینی قوشوللار و دوروملار قارشیسیندا، داها اؤنجه کی ترجیحیندن فرقلی بیر سئچیم یاپابیلییورسا، بو دوروم اؤزگور ایراده نین وار اولدوغونو گؤستریر. بورادان حرکتله اؤزگورلوک، یاپیلان ائیله ملرین آرخاسیندا کندیمیزین اولماسی و بوندان دوغاجاق فرقلی دوروملارین بیلینجینده اولاراق، گرکلی سوروملولوقلاری آلابیلمک شکلینده تانیملانابیلیر.

   سپینوزا اوچون اؤزگورلوک، هرهانگی بیر ندنی اولمایان بیر داورانیشدا بولونما یئتیسی دئییلدیر. باشقا دئییشله اؤزگورلوک، هرهانگی بیر ندن طرفیندن بلیرلنمه میشلیک دئییلدیر. ترسینه او، بیر بلیرلنمه دیر. آنجاق بیزه یابانجی اولان، دیشدان اولان بیر ندن طرفیندن دئییل، بیزیم کندیمیز طرفیمیزدن بلیرلنمه میزدیر. سپینوزا’دا زورونلولوق-اؤزگورلوک باغی اؤزگور ایراده یی یوخ ائدر. بیر باشقا دئییشله، بلیرله نیملریمیزین طبیعتدن و سوسیاللیقدان قایناقلاندیغی دوشونولورسه، آرتیق اؤزگورلوک دییه بیر شئی یوخدور. اؤرنه یین؛ یووارلانان داش یووارلاندیغی نین بیلینجینه واریرسا کندینی اؤزگور ساناجاقدیر. آما اؤزگورلوک قاورامی نین سپینوزا دوشونجه سینده کی ایچی بوشالمیش حالی، گوجون قوتسانماسینا دئییل، تکیل وارلیغین اؤزرکلیگینه آتلانان بیر باساماق اولاجاقدیر. بیر باشقا آنلاتیملا، سپینوزا’دا اؤزگورلوکدن سؤز ائدیله جکسه  بو، آنجاق – عکسیکسیز ائیله م اولاراق- هر اینسانین کیشیسل و اؤزرک ائیله می اولابیله جکدیر.

      سپینوزا’دا، عاغیللا بدنه و توتقولارا حاکیم اولماق مومکون اولمادیغیندان، اورتایا ایکی ایمکانسیز چیخار: اؤنجه اینسانلار بدنلرینه و دیللرینه حاکیم اولامازلار، سونرا دؤولت اینسانلارین توتقولارینی و دیله گتیردیکلرینی دئنتله یه مز. ذاتن عاغیل بدنه حاکیم اولامادیغینا گؤره، بدنین عاغلی آشان گوجونه باغلی اولان دیل ده طبیعی اولاراق سینیر تانیماز. دولاییسییلا، هئچ بیر اینسان، گوجوندن وازکئچه مه یه جه گی ایچین، قونوشما اؤزگورلویوندن وازکئچه مز. هئچ بیر سیویل گوچ توتقولار، دوشونجه و ایفاده قونوسوندا یاسالار چیخاراماز، چونکو بونلار طبیعی اولاراق سیویل گوجون قارشیسیندادیرلار. دوشونجه و ایفاده اؤزگورلویو کیشییه باغلی وازگئچیلمز بیر حاقدان یا دا اؤرنه یین دیرنمه حاققیندان قایناقلانماز، دوپه دوز بدنسل ایمکانسیزلیقدان قایناقلانیر.   

  کیشیلیگی نین اولوشماسیندا و بیچیملنمه سینده بیرئیین ائتکین بیر رولو اولدوغو گئرچکدیر. عینی شکیلده، توپلوم دا بیرئیلردن ائتکیلنیر. کیشییه حاقلارینی قارانتی ائدن توپلوم، اصلینده کندی حیاتینی، اورتکنلیگینی و قالیجیلیغینی قارانتی آلتینا آلماقدادیر. اویه لری نین فرقلی دوشونمه و بونو آچیقلایابیلمه حاققی نین اولمادیغی بیر توپلومدا آصلا دینامیک بیر یاپیدان سؤز ائدیله مز. بو آنلامدا، توپلومون دینامیک یاپییا قاووشماسینی ساغلایان فاکتورلاردان بیری دوشونجه اؤزگورلویودور دئنیله بیلیر.

     دوشونجه اؤزگورلویو، بیرئیسل و توپلومسال یاشامین بوتون سورونلارینا یؤنه لیک اولاراق، بیرئیلرین وئرمک ایسته دیگی جاوابلاری کندی کندینه سئچمه و حاضیرلاما، داورانیش و ائیله ملرینی بو جاوابلارا اویقون حالا گتیرمه و بونلارین گئرچک اولدوغونو باشقالارینا ایله تمه ایمکانیدیر . یئنه دوشونجه اؤزگورلویو، اینسانین قارشیلاشدیغی بوتون سورونلارا وئرمک ایسته دیگی یانیتلاری کندی کندینه سئچه بیلمه سی، بیرئیسل و سوسیال داورانیشلارینی بو جاوابلارا اویدورابیلمه سی ایمکانیدیر.

    سپینوزا’یا گؤره گئرچک دؤولتین ارگی، اؤلچوسوز بیر ائگویزمین اینسانلار آراسیندا یاراداجاغی بیر گئنل ساواش دورومونا سون وئرمک، باریشی ساغلاماقدیر. آنجاق، بو باریش بیر کؤله لیک، بیر باربارلیق اولمامالی، دؤولت اینسانی حئیوان و یا ماکینا یاپمامالی، اونو بو بنزری بیر آشاغیلیق دوروما ائندیرمه ملی؛ ترسینه، بدن و روحون بیرلیکده گلیشدیریلمه سینه الوئریشلی اؤزگور بیر اورتام حاضیرلامالیدیر. دؤولتین گوجو، آنجاق بیرئیلرین اؤزگور ایراده لریندن، دؤولته اؤزگور اولاراق قاتیلمالاریندان، دؤولتی اؤزگور اولاراق اونایلامالاریندان دوغار. دؤولت ایچینده یئر آلماقلا اینسان، حاقلاریندان وازگئچمیش دئییلدیر، بو ندنله، حاقلارین گووَنجه آلتینا آلینماسینی و گلیشمه سینی قارانتی ائتمیش اولور. اونون اوچون، دؤولت دوشونمه، قونوشما و یازما اؤزگورلویونو باسقی آلتیندا 

  بولوندورورسا آماجینا آیقیری داورانمیش اولور. یئنه دینین نه دؤولت نه ده بیلیمله بیر ایلگیسی بولونماماقدادیر. دؤولت، اینسانین معنوی حیاتی نین تام بیر اؤزگورلوک اورتامیندا گلیشمه سینی ساغلاماق زوروندادیر. دؤولت دیش ائیله مه قاریشابیلیر، گؤنوللره موداخیله ائده مز. اینانج اؤزگورلویو، دیگر حاقلار کیمی، اینسانلارین وازکئچه مه یه جه گی تمل حاقلاردان بیریدیر. بیرئی اینانجی نین گرگینی یاشایابیلملی، توپلومو و دؤولتی اولوشدورانلار دا بونا خوشگؤرویله باخابیلمه لیدیر. بیرئی اینانج قونوسوندا یارقیلاناجاقسا آنجاق سونوچلاری آچیسیندان یارقیلانمالیدیر.

  خیال گوجو ایله تانیمانین عاغیللا تانیمایا گؤره عکسیک و یئته رسیز اولدوغو اؤنه سوروله بیلیر. خیال گوجونون اورتایا قویدوغو بیلگییه گووَن دیش دونیاداکی وارلیقلارا تابئع اولمایی گرکلی قیلار. دیش دونیاداکی وارلیقلارلا قارشیلاشمادا بیرئی کندی ائتکینلیگینی گلیشدیره مز، عکسینه بیر گوجسوزلوگه سوروکله نیر و توتقولاری نین کؤله سی اولور. دنیزده کی دالقالار کیمی ایره لی- گئری حرکت ائدر. آما بیرئی، عاغیللا، زاواللی کؤله لیکدن قورتولور، عاغلا اویقون بیلگییه یوکسلیرسک، درینلیگیمیزده بولونان اؤزوموزون گوجویله کندینه اؤزگو بیر ائتکینلیک گلیشدیره بیلیر. عاغیللا تانییان بیر اینسانین یاشامی سئوینچ و اؤزگورلوک ایچینده کئچیریلمیش بیر یاشامدیر.

   عاغیللا یاشایان اؤزگور بیر اینسان، یئرینده بیر داورانیشلا سونوچلاناجاق قودرتلی بیر ایچگودویله دولودور. دونیادا بوتون وارلیقلارین تملینده یاتان هر شئیی قاپسایان قودرتی تانیر. بؤیله بیر کیشی هر تورلو سینیرلاندیریلیشدان قورتولموش اولور. اؤزگور اینسان، اؤلومو دوشونمز و اونون بیلگه لیگی اؤلوم اوزرینه مئدیتاسیوندا بولونماق دئییل، ترسینه، حیات اوزرینه قافا یورماقدیر.

  اؤزگورلوک، دوغادا حؤکوم سورن ندنسللیگه ایلیشکین بیلگییله گئرچکله شیر. سپینوزا’یا گؤره اینسان، دوشونجه سینده ایده لرین، دوغاداکی دگیشیملره، ندن- سونوچ ایلیشکیلرینه تقابول ائدن دوغرو اینتئلئکتوآل دوزنی گرگی کیمی ایزله دیگی اؤلچوده و سورجه اؤزگورله شیر. ندنلره ایلیشکین گئرچک بیلگییه صاحیب اولماق دوغانین بوتونونه ایلیشکین بیلگییه صاحیب اولماق آنلامینا گلیر. سپینوزا’یا گؤره، دوغایا و دوغانین بیر پارچاسی اولان کندیمیزه ایلیشکین بیلگییه صاحیب اولدوغوموز اؤلچوده، دویقولاریمیزین و آرزولاریمیزین کؤله سی اولماقدان قورتولور، بیرئیسل شئیلری سئومه یی و یا اونلاردان نیفرت ائتمه یی اونوتوروز. اؤزگور اینسان، دوغاداکی مونفرید اولای، کیشی یا دا نسنه لردن ائتکیلنمه ین، اونلارین نه اوچون اولدوقلاری کیمی اولدوقلارینی و ندن اولدوقلاریندان باشقا تورلو اولامایاجاقلارینی آنلامایا چالیشان و بو بیلگییله کندینی دؤنوشدوروب گئرچکلشدیره ن اینساندیر.   

  سپینوزا’نین دویقولارین اسیری اولان کیمسه یی کؤله اولاراق نیته لندیرمه سی، داها سونراکی دؤنملرده او’نون ان بویوک حئیرانی و تمثیلجیلریندن بیری اولان هئگل’ین کؤله- افندی دییالئکتیگی نین اسین قایناغی اولموشدور. اؤزگور اینسان، سادجه عاغلین بویروقلارینا گؤره یاشایان، اؤلوم قورخوسو دویمایان کیشیدیر. یئنه اؤزگور اینسان، جاهیللر آراسیندا ایسه، گوجو یئتدیگی قدر اونلارین ایییلیکلریندن و اونلاردان گله جک فایدادان قاچینمایا چالیشمالیدیر. دیگر طرافدن، اؤزگور اینسان، باشقا اینسانلارلا کندی آراسیندا دوستلوق باغی قورمایا چالیشیر، بونون اوچون، اونلارا کندی سانیلاریندان ائشیت دئیه بکلنیلن بیر تاخیم ایییلیکلر یاپاراق دئییل، کندیسینی و باشقالارینی عاغلین اؤزگور حؤکمونه گؤره یؤنلده رک گئرچکلشدیریرکن، بیلگیسیزلره قارشی کین بسله مز، اونلاردان نیفرت ائتمز، اونلارین ایسته ک و توتقولارینا دئییل، یالنیز عاغلا ایشی بوراخماق اوچون مومکون اولدوغو قدر اونلارین یاپدیغی ایییلیکلردن قاچینمالیدیر. اؤزگور اینسانلار بیربیرلرینه قارشی تامامن فایدالی و بیربیرلرینه تامامن سیخی دوستلوق ایله باغلیدیرلار. هئچ بیر زامان آلداتیجی اولاراق دئییل، هر زامان اییی نییتله حرکت ائدرلر.

   بیرئی توپلومون تمل اؤگه سیدیر و بیلینچله حرکت ائتمک زوروندادیر. اؤزگور بیرئی، اؤزگورلویون سادجه کندی یاشام آلانییلا سینیرلی اولمادیغینی بیلرک، توپلومو اولوشدوران دیگر بیرئیلره دَیَر وئریپ، اونلارلا پایلاشماق و قایناشمانین بیر احتییاچ اولدوغونون فرقینده اولمالیدیر.

      دوشونجه نین بیر توپلومدا اؤزگور اولماسی اؤنملیدیر؛ چونکو، دوشونجه نین باسقی آلتیندا اولماسی سؤز قونوسو اولدوغوندا بوتون دیگر باسقیلار دا مومکوندور. اینسانین دوشوندوگونو ایچدن و دیشدان هرهانگی بیر ائتکن اولماقسیزین سؤیله یه بیلمه سی و یازابیلمه سی نین دوغال بیر حاق اولدوغونو اونوتمامامیز گرکیر.

   اؤزگورلوک ان اویقون اولاراق تانری اوچون سؤز قونوسودور. چونکو طبیعتده اولوپ بیتن هر شئی تانری طرفیندن تعیین ائدیلمیشدیر. ذاتن اؤزگورلویونون بیلینجینه واران اینسان، کسینلیکله تانری’یا اولاشیر. بو اوزدن اؤزگورلوکله تانری بیربیریندن آیریلماز. بیرئی، اؤزگورلویو ایچینده، یالنیز کندی کندیسییله وار دئییل، منه کندی وارلیغیم اؤزگورلویومون ایچینده وئریلمیشدیر. چونکو من، کندی دیشیما چیخابیلیریم، آما اؤزگور اولوشومو باسقی آلتینا آلامام. ان یوکسک اؤزگورلوک، کندینی اؤزگور زامان ایچینده، دونیادان باغیمسیز و آشقین وارلیغا ان درین بیر باغلیلیق اولاراق بیلیر. سپینوزا’یا گؤره؛ قیساجاسی، اینسانین اؤزگور اولوشو، اونون وارولوشو دئیه بیلیریز . اینسانین، سونسوزلوق ایله سونلونون، کئچیجی ایله قالیجی نین، اؤزگورلوک ایله زورونلولوغون بیر سئنتئزی اولدوغونو اونوتماماق گرکیر.

  سپینوزا’یا گؤره، اینسان ایراده سی، کندی کندینی تک باشینا تعیین ائتمه گوجو موطلق اولان و حور بیر یئته نک دئییلدیر. بو، عینی آد آلتیندا یئر آلان بوتون اؤزل ایستکلری قوجاقلایان اورتاق بیر تئرمیندیر. ایراده اؤزگور سبب اولاراق دئییل، آنجاق ضروری سبب  اولاراق کندی کندیسینده واردیر، یا دا باشقا بیر شئیده واردیر. اینسانین گوجو تامامییلا سینیرلانمیش و دیش تاثیرلرین گوجو طرفیندن سونسوز درجه ده آشیلمیشدیر؛ بوندان دولایی، اینسانین دیشاریداکی شئیلری امری آلتینا آلماسی اوچون موطلق گوجو یوخدور.

      تانری موطلق اؤزگور وارلیق ایکن عینی زاماندا سونسوز وارلیقدیر. یعنی اؤزو ابدیین وار اولوشونو ائحتیوا ائدن وارلیقدیر. اینسان هم اؤزگور هم ده اسیر اولابیلیر، چونکو بیر یاندان بلیرلنمیش بیر اؤزدور، دیگر طرفدن ده سادجه کندی اؤزوندن گلمه ین بیر وار اولوشون سببیدیر. او’نون اؤزگورلویو، وارلیغینی و اولوش طرزلرینی ایضاح ائدن و قوشاتان، سبب و ائتکنلری منیمسه مه یه مووففق اولدوغو اؤلچوده گلیشیر.

     سپینوزا، چوخ یؤنلو توتومویلا کندیسیندن سونراکی چاغلارین بیرچوخ دوشونورونو ائتکیله میشدیر. آلمان ایدئالیستلری ایدئالیست یانینی؛ ماتئریالیستلر مادده جی یانینی منیمسه میش، سیستئملرینی او’نون دوشونجه لری اوستونه تمللندیرمیشلردیر دئنیله بیلیر. او، بیر یاندان قاتی بیر بلیرلنیمجیلیگی اورتایا قویارکن، بیرئیسل اؤزگورلویه ده قاپی آچمیشدیر. هر شئیی تانری’یا باغلار آما، تانری’یلا اؤزدئش اولان ائورنده، توم نسنه و اولقولار مادده سل یاسالارا تابئعدیر. بورادان حرکتله، چلیشکی و اویومون بیر آرادا واراولابیله جگی ایلری سورولمکده دیر. ائورنده بلیرله مه لر واردیر، آنجاق بو، اینسانین کورو کورونا بویون اگمه سینی گرکدیرمز. ائورنین یاسالارینی بولماق، دگیشدیرمه ایمکانلارینی آرتیرماق، یئنیلیکلر گتیرمک اؤزگورلوک آلانلاریمیزدیر.

      سپینوزا، تانری اوچون سؤز قونوسو اولان اؤزگورلوکله، اینسان اوچون سؤز قونوسو اولان اؤزگورلویو بیربیریندن آییرماقدادیر. آنلادیغیمیز آنجاق ندنینی بیلمه دیگیمیز اولایلارلا قاورایامادیغیمیز و ندنینی بیلمه دیگیمیز اولایلار آراسیندا بیر آییریم یاپیلماسی گرکدیگینی ایره لی سورر. او، اینسانین، آنجاق ائیله ملری نین ندنلری حاققیندا اویقون و دوغرو بیر فیکره صاحیب اولدوغو اؤلچوده اؤزگورلشدیگینی ساوونور. اؤزگورلویون بیر درجه سی واردیر و اؤزگورلوک، او’نا گؤره زورونلولوغون بیلینجینده اولماقدان مئیدانا گلیر. اؤزگورلوک، دئتئرمینیزم و یا داها دوغروسو مئتافیزیکسل بیر دئتئرمینیزم ایچینده گئرچکله شن بیر اؤزگورلوکدور.

   

سونوچ

   

  سپینوزا’یا گؤره، اینسانین اؤزگور اولماسی، عاغیل صاحیبی اولماسی، عاغلینی قوللانابیلمه سی دئمکدیر. او’نا گؤره، اینسان عاغلینی قوللانابیلدیگی اوراندا اؤزگور اولابیلیر. آیریجا، اینسان اؤزگور اولدوغو اؤلچوده فیطرتینی، واراولوشونو و گئرچک اینسان اولما وصفینی گئرچکله شدیریر. بو آنلامدا دوشونجه و اینانج اؤزگورلویو اینسانین ان دوغال حاققیدیر. دؤولت، سؤز قونوسو بو طبیعی حاقلاری ساغلاماق و گووَنجه آلتینا آلماقلا یوکوملودور. زیرا، او’نا گؤره دؤولتین گئرچک هدفی اؤزگورلوکدور. دؤولتین آماجی اینسانلاری عاغیللی وارلیقلاردان حئیوانلارا و یا بسیط جانلیلارا دؤنوشدورمک دئییل، بیلعکس اونلارین عاغیللارینی گووَنلیک ایچینده اؤزگورجه قوللانابیلملرینه ایمکان ساغلاماقدیر. چونکو، بؤیله بیر اؤزگورلوک اولمازسا، او’نا گؤره توپلومسال سایقی و باریش گووَنلیک ایچینده گلیشدیریله مز. عاغلا گؤره حرکت ائدن توپلومون ان بلیرگین اؤزللیکلریندن بیری نین خوشگؤرو اورتامی اولدوغو اونوتولمامالیدیر. بو خوشگؤرو، دینسل آلاندان باشلایاراق اؤزگورجه قونوشابیلمه و فرقلی فیکیرلر قارشیسیندا خوشگؤرولو اولمایا قدر گئنیشله تیله بیلیر.

      سپینوزا’یا گؤره، ایکی شئی اینسان اؤزگورلویونو سینیرلایابیلیر. بونون ایلکی تانریدیر، چونکو، تانری سؤز قونوسو اولدوغوندا اینسانین اؤزگورلویونه بیر سینیر چیزمک قاچینیلماز اولاجاقدیر. موطلق آنلامدا تک گئرچک اؤزگور اولما وصفی تانری’یا عایددیر. اینسان آنجاق تانری’یی بیلدیگی و سئودیگی اؤلچوده کندینی گئرچکلشدیره بیلیر و اؤزگور اولمانین دَیَرینه وارابیلیر. ایکینجیسی ایسه، اؤزگورلویون گووَنجه سی اولان دؤولتدیر. دؤولت، توپلومسال باریشین گرگی اولاراق، آنارشی و دوزنسیزلیک اورتامینا فورصت وئرمه مک، اینسانلارین اسنلیگینی تامین ائتمک اوچون اؤزگورلویه گرکدیگینده بیر سینیر قویابیلیر. آنجاق، بو سینیرلیلیق کئیفی بیر دورومو ایفاده ائتمه مه لیدیر. زیرا دؤولت اؤزگورلویو ساغلاماق و اؤزگور اورتامین تامینی اوچون غئیرت ائتمک زوروندادیر.

     گئرچک اؤزگورلوک، کندی طبیعتی نین زورونلولوغونو بیلمه سی، بونا اویوم ساغلایابیلمه سیدیر دئنیله بیلیر. اینسانین بیلمه دیکلری نین اسیری اولدوغوندا، آنجاق زورونلولوقلارینی بیلدیکلری و سؤز قونوسو زورونلولوقلارین بیلینجینه اولاشدیغی نیسبتده اؤزگور اولابیلیر. اینسان، ایچ و دیش یاشامدا بیر اؤزگورلویه صاحیب اولمازسا، بیتکیسل و یا حئیوانسال یاشامین توحاف و زاواللی بیر هئچی اولماقدان ایره لی گئده مز.

      اؤزگورلویو دَیَرلی قیلان، گئنللیکله سانیلدیغی کیمی، اونون اییی نین بیر آراجی اولماسی دئییلدیر. بیر ایمکانلیلیق دورومو، بیر کاپاسیته و بیر پوتانسییئل اولماسی اعتیبارییله کندی باشینا بیر دَیَردیر. چونکو، اؤنملی اولان اینسانین "اییی"یی فعلا سئچمه سی دئییل، اییینی ده کؤتونو ده سئچه بیلمه کاپاسیته سینه، حاققینا صاحیب اولماسیدیر. اؤزگور اینسان، سوروملولوغو کندیسینه عاید اولماق اوزره، بو سئچیمی یاپابیلن اینساندیر.