هانس گئورگ گادامئر و فلسفی هئرمئنئوتیک

ترتیب ائدن: گونتای گنجالپ

هانس گئورگ گادامئر و فلسفی هئرمئنئوتیک

   

  دیلته، گادامر'ین کندی فلسفی گؤروشلرینی اولوشدورورکن حئساپلاشدیغی کیشیدیر. بو ندنله، ایلکین اونون دیلته'ی ناصیل الَشدیردیگینی اله  آلماق، سونرا دا بونون اوزرینه کندی فلسفی گؤروشلرینی ناصیل تمللندیردیگینی اینجلمک اویقون گؤرونمکتدیر. گادامر دیلته'ین تین بیلیملرینی ائپیستَمولوژیک اولاراق تمللندیرمه Wahrheit und Methode'de  (حقیقت ویؤنتَم) «تاریخین ائپیستَمولوژیک اولاراق تمللندیریلمه سی پروبلئمیندن تین بیلیملری نین هئرئنئوتیک تمللندیریلمه سینه گئچیش» "  باشلیغی آلتیندا الَشدیرمیش، اونا قارشی اولان کندی توتومونو یئنه بو باشلیقلا اؤزَتله میشدیر. 

   

  گادامر'ه گؤره،  «دیلته کندی یئرینی، تاریخسل دونیایی قاوراما طرزینی، ایدئالیزمین عینی دونیایی قاوراما طرزینه قارشیت شکیلده ائپیستَمولوژیک بیر پروبلئم اولاراق اله  آلمادا بلیرله میشدیر» (گادامر 1960: 205). بو دورومدا قارشی چیخدیغی ایکی گَلَنَک 19 - جو عصرده پوزیتیویزمی وآلمان ایدئالیزمی- آراسیندا قالمیش، بو ایکییه بؤلونموشلوک اونون بوتون فلسفه سینی ائتکیلمیشدیر. دیلته'ین آماجی، کانت'ین «صاف عاغیل الَشدیریسی»نی بیر  «تاریخسل عاغیل الَشدیریسی»یله تاماملاماقدیر. چونکو، تاریخسل عاغیل تام صاف عاغیل کیمی حاقلی چیخاریلمایا گرَکسینیم دویماقدادیر. صاف عاغیل الَشدیریسی نین جیغیر آچیجی سونوجو یالنیزجا ائورَن، روح وتانری حاققیندا بیر صاف عاغیل بیلیمی اولان مئتافیزیگی یئرله بیر ائتمک اولماییپ، عینی زاماندا صاف دوغا بیلیمی نین ناصیل اولاناقلی اولدوغونو گؤسترمک اولموشسا، عینی شئی تاریخ بیلیمی اوچون ده یاپیلمالی، تاریخ بیلیمی نین ناصیل اولاناقلی اولدوغو، کانت'ین چاباسی اؤرنک آلیناراق گؤستریلمه لیدیر. چونکو هم 19- جو عصر پوزیتیویزمی هم ده آلمان ایدئالیزمی بو قونودا یانیلماقدادیرلار.  ایدئالیست سؤیلم، عاقلین دونیایا وتاریخه ائگئمئن اولدوغونو و اونو بیلدیگینی ایدیعا ائتمیشدیر. آنجاق دیلتهه'یه گؤره ایدئالیست فلسفه  کانت'ین دوغا بیلیملری اوچون باشاردیغی شئیی باشارامامیش، دوگماتیست اولماقدان اؤته یه گیده مه میشدیر.  بو اوزدن تاریخسل بیلگی نین فلسفی یؤندن تمللندیریله بیلمه سی اوچون، صاف بیر تاریخ بیلیمی نین اولاناغی سوروشدورولمالیدیر. کانت'ین بیلمه یی اولاناقلی قیلان کاتئقوریلرین یئرینی بلیرله یَرک فئنومئنلرین قورولوشونا ایلیشکین قاتقیسی اؤرنک آلینیپ، تاریخسل دونیایی داشیما گوجونه صاهیپ اولان تاریخسل دونیا کاتئقوریلری بولونمالیدیر (گادامر 1960: 208). دیلته’ه گؤره، تاریخسل دونیایی داشییان شئی اینگیلیز دئنئیجیلری نین ساندیغی کیمی دئنئییم یولویلا الده ائدیلمیش اولقولار دئییلدیر، تام ترسینه بو دونیانین دایاناجاغی تمل، دئنئییمین کندیسینی ده اولاناقلی قیلان «ایچسل تاریخسللیک»  یا دا ایچ دئنئیدیر، یعنی یاشاما دنئییمیدیر (گادامر 1960: 208): اصیل دئنئییم «یاشاما دئنئییمی»دیر؛ تاریخ بیلیملری نین نسنه سی ده بودور، بو اوزدن بو بیلیملر، یاشانمیش اولانا یؤنه لیر، یاشاما دئنئییمی اوچون ده اؤنجه دن دوشونولموش اولانی یئنیدن دوشونورلر. 

      گادامر’ه گؤره دیلته، کندیسینه یؤنه تیلن تاریخسل دونیا دایما اینسان تینی طرفیندن اولوشدورولان بیر دونیا اولدوغو اوچون، اونو ائپیستَمولوژیک باحیمدان سورقولامادا بیر سآخینجا گؤرمه میشدیر. چونکو اورتایا قونولماسی گرَکن، بیرئیین دنئییمی نین وتاریخسل دنئییم حاققینداکی بیلگیسی نین ناصیل اورتایا چیخاریلاجاغیدیر. دیلته بیرئیین یاشامایلا ناصیل باغلانتی قوردوغونو سورموش، بورادان یولا چیخاراق تاریخسل باغلام و بو باغلامین بیلگیسی اوچون داشیییجی اولان قاوراملاری الده ائتمه یه گیریشمیشدیر. تاریخسل دونیا نین بیلگیسی اوچون آرانیلان نیهایی کسینلیکدیر؛ کندی ایچینده داها فاضلا آیریشدیریلامایان بیر ایچکینلیکدیر: یاشانتی دولایسیز بیر کسینلیگه صاهیپدیر. بو اوزدن دیلته «یاشانتی»دان یولا چیخاراق یاشامین ناصیل اولوشدوغونو و عینی یاشامین بیلگیسی نین ناصیل اولاناقلی اولاجاغینی سوروشدورموشدور. بو سورقولاما دیلته'ی پسیشیک یاشامین یاپیسینی اله آلمایا یؤنلتمیشدیر. دیلته'ین بورادا یاپی (ستروکتور) قاورامینی قوللانماسی نین اؤزل بیر آنلامی واردیر.  دیلته بو قاورامی قوللاناراق زامان ایچینده آخیپ گیدن، گئچیجی پسیشیک ائتکیلنمه لرین دئییل، ترسینه پسیشیک یاشامین ایچ باغلانتیلارینداکی بوتونسللیگین اوزرینده دوردوغونو گؤسترمیشدیر (گادامر 1960: 210). دیلته بو تمل اوزرینده اؤزل و داشیییجی بیر حرکت نؤقطه سی الده ائتدیگینه اینانمیش، آلمان تاریخ اوخولو'نون تاریخسل بیرئیلرینی، «ترانسسئندانتال اؤزنه»یله باغلانتی قوراراق آشمیشدیر. هر نه قدر یاشام تکیل یاشانتیلاردان یولا چیخیلاراق آنلاشیلییورسا دا، اونلار یاشامین بوتونوندن بیر شئیی ایفاده ائتمکده دیرلر؛ بو اوزدن، یالنیزجا بوتونله باغلانتیلی اولاراق آنلاشیلابیلیرلر. گادامر’ه گؤره، دیلته تین بیلیملرینی ائپیستَمولوژیک اولاراق تمللندیره بیلمک اوچون گئرچک اؤزنه نین یئرینه «منطیقسَل اؤزنه»نی قویموش، اؤزنه نین تاریخسللیگینی یادسیمیشدیر. 

            هئگئل ایسه، تاریخسل دونیانین توم گؤرونوشلرینی ایچلرینده تینین کندینی تانیدیغی نسنه لر اولاراق اله آلان دیلته'دان فرقلی اولاراق، تینین کندینه دؤنمه سی وکندینی بیلمه سینی قاورام فلسفه سی زمینینده اله  آلمیشدیر. بوراسی دیلهئی'ین هئگئل'ی دوگماتیک بولدوغو یئردیر. چونکو دیلته فلسفه یی بیر بیلگی اولاراق دئییل، بیر یاشام ایفاده سی اولاراق اله  آلماقدادیر. سپئکولاتیو فلسفه ده داخیل اولماق اوزره تاریخسل دونیانین توم گؤرونوشلری، ایچلرینده تینین کندینی تانیدیغی نسنه لردیر. دیلته'ه گؤره، تی نین کندیسی حاققینداکی بیلگیسی سپئکولاتیو قاورام بیلگیسینده دئییل، تاریخسل بیلینچ ایچینده گئرچکلشمکده دیر. بؤیله جه  فلسفه  ده داخیل اولماق اوزره توم نسنللشمه لر تین بیلیمسل یوروملامانین قونوسو اولورلار. گادامر’ه گؤره «نسنَل تینین سپئکولاتیو بیلینچله دئییل تاریخسل بیلینچله قاورانماسی گرَکدیگی وتاریخسل بیلینجین مئتافیزیگین یئرینی آلماسی گرَکدیگی ایدیعاسی، دیلته'ین ‘هئگئل'ین دوگماتیزمی'نه قارشی بولدوغو چؤزومدور» (گادامر 1960: 217  )

      آنجاق بو دورومدا دا تاریخسل بیلینجین نسنل تینی قاوراما گوجونه ساهیپ اولوپ اولمادیغی سورولمالیدیر. هئگئل'ده بو آلانی، کندینی سپئکولاتیو قاورام ایچینده قاورایان تینین موطلق بیلگیسی دولدورماقدایکن، دیلته کندیمیز تاریخسل اولدوغوموزدان بو آلانی آنجاق تاریخسل اولاراق بیله بیله جه گیمیزه ایشارت ائتمیشدیر. آنجاق گادامر’ه گؤره، بیلینجین تاریخسل قوشوللولوغو، عینی بیلینجین کندینی تاریخسل بیلمه طرزی ایچینده اولقونلاشدیریپ تاماملاماسی قونوسوندا آشیلماز بیر انگل اولوشدورماقدادیر. یاشاما توکه تیلمز و سورکلی بیر ائتکینلیکسه تاریخسل آنلام باغلاملاری نین سورکلی دَییشیپ دؤنوشویور اولماسی، نسنل بیر بیلمه طرزی نین یولونو دا زورونلو اولاراق قاپاتاجاقدیر. یعنی تاریخسل اولاراق قوشوللو اولانین بیلگیسینی، نسنل بیر بیلیمین اورونو اولاراق مشروعلاشدیرما چاباسی هدفینه اولاشامایاجاقدیر. آنجاق دیلته بو هدفینه، «بیرلیگینی کندی مرکزیندن آلان یاپی» اؤیرتیسییله اولاشمایا چالیشمیشدیر (گادامر 1960: 218). بیر یاپی باغلامی نین کندی مرکزیندن، یعنی اؤزگول اورتامیندان یولا چیخاراق آنلاشیلماسی گرَکدیگی ساوی، هئرئنئوتیگین اسکی ایلکسینه وتاریخسل دوشونمه طلبینه، یعنی تاریخسل دؤنمی بیززات کندیندن حرکتله آنلاماق گرَکدیگی طلبینه چوخ اویقوندور. اینجله نن تاریخسل دؤنمین، کندیسینه یابانجی اولان بیر چاغداش دؤنمین اؤلچوتلرییله دَیَرلندیریلمه مه سی گرَکیر. بونا گؤره تاریخسل باغلاملارین بیلگیسی، ائورَنسل تاریخ بیلگیسینه وارینجایا دک هپ بیر گئنیشلمه گؤسترجکدیر؛ تام بیر سؤزجوگون آنلامی نین تومجه  نین بوتونوندن، تومجه  نین ده متنین بوتونوندن و گئدرک او قونوداکی توم لیتراتوردن حرکتله تام اولاراق آنلاشیلابیلیر اولماسی کیمی...  «بو شئما، تاریخسل گؤزلمجی نین بولوندوغو یئره اولان باغیملیلیغینی آشابیله جه گینی وارسایماقدادیر» (گادامر 1960: 218). تاریخسل بیلینجین کندیسینی اونوتاراق ‘تاریخسل آنلام' دئییلن شئیی قورمایا یؤنلمه سی ، گادامر'ین دیلته'ی ان چوخ الَشدیره جه یی نؤقطه دیر. 

  توپارلاماق گرَکیرسه، گادامر’ه گؤره، دیلته آنلامانین اولاناغینی اینسان دوغاسی نین توردئشلیگیندن چیخاران اسکی اؤیرَتییه باغلاناراق هئگئل ‘ین بیلینچ ایله نسنه سی نین مطلق اؤزدئشلیگییله چؤزدویو سورونو، تاریخسل بیلینجین کندینی آشما اولاناغییلا چؤزمه یه چالیشمیشدیر (گادامر 1960: 219). آنجاق گادامر’ه گؤره دیلته بو پروبلئمی چؤزمه میشدیر. چونکو اونون پروبلئمی گئرچک بیر پروبلئم دئییلدیر (گادامر 1960: 233). باشکا بیر ایفادئیله، دیلته'ین ایکییه بؤلونموشلوگونون ندنی، اونون حرکت ائتدیگی کارتئزیئن دوشونجه  نین ایچ بلیرسیزلیگینده بولونماقدادیر. «دیلته'ین تین بیلیملرینی تمللندیرمه دوغرولتوسونداکی ائپیستَمولوژیک نییتی، یاشاما فلسفه سی زمینلی چیخیش نؤقطه سییله بیرلشمه مکده دیر» (گادامر 1960: 224). «بیلیمسل کسینلیک دایما کارتئزیئن بیر چئهره یه ساهیپدیر. او، یالنیزجا شوپهه ائدیلمز شکیلده گئچرلی اولمایی آرایان بیر الَشدیرل یؤنتَمین سونوجودور. بو کسینلیک شوپهدن و شوپهه نین آشیلماسیندان سونرا الده ائدیلمیش اولان بیر کسینلیک دئییل، شوپهدن اؤنجه  زاتن وار اولان بیر کسینلیکدیر» (گادامر 1960: 225). بو باحیمدان شوپهه دئکارت'دا دا اولدوغو کیمی یاپای بیر دورومدور و بوتون یؤنتَملی بیلیملر عینی کارتئزیئن یول اوزرینده یوروموشلردیر. 

   

گادامر و فلسفی هئرئنئوتیک

   

           گادامر دیلته'ی الَشدیریرکن هئیدئگئر'ین فلسفه سینه دایانیر. هئیدئگئر اونا هئرمئنئوتیگی دیلسل، اونتولوژیک واستئتیک باحیمدان تمللندیرمه اولاناغی ساغلامیشدیر. «منیم کیشیسل چابام آلمان رومانتیزمی نین میراثیندان دیلته'ین فلسفی گلیشیمی نین دوغوشونا قدر گئری گئدر... آنجاق من تین بیلیملرینی دیلسل، اونتولوژیک و استئتیک باحیمدان یئنی و چوخ داها گئنیش بیر زمینه یئرلشدیردیم...» دئیه رک یاپدیغی ایشی اؤزَتلمکده دیر. گادامر Wahrheitund Methode' 'ده کندی هئرئنئوتیگی نین آماجینی آنلامانین یاپیسی نین و تمل قوشوللاری نین فلسفی آراشدیرماسی اولاراق تانیملایاراق هئرمئنئوتیگین گؤرَوی نین تین بیلیملرینه یؤنلیک یؤنتم آراشدیرمالاری اولدوغو ایدیعاسینی ردد ائدر. بو اثرین اؤنسؤزونده آماجینی شؤیله بلیرلر:   

«نییتیم تین بیلیملری اوچون بیر یؤنتم گئلیشدیرمک دئییلدیر... عملده قوللانیلاجاق بیلگیلر الده ائتمک اوزره تین بیلیملری نین تئوریک تمللرینی آراشدیرماق دا دئییلدیر... بورادا گئلیشدیریلن هئرمئنئوتیک، تین بیلیملرینه ایلیشکین توم یؤنتَم تارتیشمالاری نین اؤته سینده اونلارین گئرچکده نه اولدوقلارینی و اونلاری دونیایلا ایلگیلی دنئییملریمیزین تومونه باغلایان شئیین گئرچکده نه اولدوغونو آنلاما گیریشیمیدیر... بو اوزدن، بو اثرده دوغا بیلیملرییله تین بیلیملری آراسینداکی یؤنتَمه ایلیشکین اسکی تارتیشمایی گونده مه گتیرمه یی آماچلامادیم... آماجیم، یؤنتَم تارتیشمالاری اوزوندن گیزلنن و ایهمال ائدیلن بیر شئیی، مودرن بیلیمی انگللمه ین، عکسینه اونو اؤنجه له دیگی اوچون اولاناقلی قیلان شئیی اورتایا چیخارماق و بیلینجه  یئرلشدیرمکدیر» (Gadamer 1960: XIV, XV)

   

  گادامر'ین، آماجینی ‘تین بیلیملری نین گئرچکده نه اولدوقلارینی بلیرله مک' دییه بلیرلرکن یاپماق ایستدیگی، تین بیلیملرینده نه توردن بیر «حقیقت»ین بولونا بیله جَگینی اورتایا قویماقدیر. چونکو اونا گؤره، تین بیلیملری یؤنتَم سورونونو آشماقدا، آنجاق حقیقت سورونونو ایچرمکده دیر.

  اؤیله  ایسه یؤنتَم سورونو حقیقت سورونوندان باغیمسیز اولاراق اله  آلینمالیدیر. داها آچیق سؤیلنیرسه، گادامر، حقیقت و یؤنتَم قاوراملارینی بیربیرلرییله ایلیشکیسی اولمایان قاوراملار اولاراق اله  آلمایی اؤنرمکده دیر. بیلدیک آنلاییشی ترسینه چئویریپ، حقیقتین یالنیزجا‘ هئرئنئوتیک فئنومئنین تملده بیر یؤنتَم سورونو اولمادیغی' قبول ائدیلدیپینده بولونابیله جه گینی ایددیعا ائدرک،  «حقیقت» آدی نین بیلیمسل یؤنتَمله الده ائدیلن شئیه لاییق گؤرولمه سینه قارشی چیخماقدادیر. تین بیلیملرینده حقیقت، بیلیمسل یؤنتَمله دئییل دییالوقا دایالی آراشدیرما طرزییله بولونابیلیر. بونون دا آنتیک رئتوریک دیسیپلینی ایله اقربالیغی واردیر. رئتوریک، سؤیلنن شئیین آنلاشیلماسینا بیر مسافه عونصورو قویاراق دَیَرلندیریجی آنلامایی سورَگلن قونوشمانین سئیرینه بوراخماقدا، بونونلا دا صاف بیلمه وآنلامایی ایچرن تارتیشمانین اولامایاجاغینی دیله گتییرمکده دیر. چونکو، ایغنا ائدیلمک ایسته نن قونو، سورچ ایچینده اولقونلاشماقدادیر. گادامر’ه گؤره، اسکی گَلَنَکلر اوچون ده یالنیزجا رئتوریک، بیلیمین ایثبات ائدیلن شئیی دوغرو قبول ائتمه ایدیعاسینا قارشی، اولاسی اولانی و سیرادان عآغلی ایغنا ائدن شئیی ساوونان بیریجیک حقیقت گؤروشو اولموشدور. 

      قیساجا گادامر'ین Wahrheit und Methode 'ده ایکی آماجی واردیر: ایلکی تین بیلیملری نین گئرچکده نه اولدوقلارینی آراشدیرماق، یعنی اونلارین دوغاسینی کشف ائتمک؛ ایکینجیسییسه حقیقت سورونونو اله  آلماق، بونو دا صنعت دئنئییمی آراجیلیغییلا یاپماقدیر (گادامر 1960: خویی). بو ایکینجی آماچ «آنلاما ناصیل مومکوندور؟» سوروسو اطرافیندا دؤنمکده دیر (گادامر 1960: XV). بو سورو، فلسفی هئرئنئوتیگی و اونون حقیقت ایدیعاسینی تمللندیرمک اوچون مرکزی اؤنمده دیر. اؤته  یاندان تین بیلیملری نین نه اولدوغونو آنلاماق اوچون ایلکین بو سورونون یانیتلانماسی گرَکمکده دیر. چونکو تین بیلیملری نین خطاسی، کندیلرینین قاوراییشلارینداکی یانلیشلیقدیر. 

      گادامر’ه گؤره توم آنلاما هئرئنئوتیکدیر؛ بو اوزدن آنلامانین دوغاسینا یؤنلیک بیر اینجه لمه «ائورَنسل هئرئنئوتیک» اینجه لمه سی ایله اؤرتوشمکده دیر. «آنلاما ایسه اؤزنه نین داورانیش تورلریندن بیری اولاراق دئییل، داسئین'ین وارلیق طرزی نین کندیسی اولاراق اله  آلینمالیدیر. گادامر هئرئنئوتیک قاورامینی هئیدئگئر'دن یولا چیخاراق بو آنلامدا قوللانیر. بو قاورام داسئین'ین تمل حرکتینی، اونون سونلولوغونو و تاریخسللیگینی اورتایا قویار؛ بورادان یولا چیخاراق اونون دونیا- دئنئییمی نین تامامینی اله  آلیر»  (گادامر 1960: خوی). بو اوزدن هئرئنئوتیک اینجه لمه، وارلیق اینجه له مه سی و نیهایی نؤقطه ده دیل اینجه لمه سی دیر. چونکو «آنلاشیلابیلن وارلیق دیلدیر» (گادامر 1960: XX). بو ندنله آنلاما دیلله ایلیشکیلی اولاراق اینجه لنمه لیدیر: آنلاما قونوسوندا آچار قاورام دیلدیر. دیل، کندیسییله تین بیلیملری نین قاپسامینداکی دیگر قونولارا یاخلاشیلماسی گرَکن بیر پئرسپئکتیو ساغلادیغیندان هم Wahrheit und Methode 'ده هم ده گادامر'ین بوتون فلسفه سینده اؤنملی بیر یئره صاهیپدیر.  «گادامر'ده دیل سورونو اونتولوژی سورونونون یئرینی آلماقدا و اونتولوژی سورونونا ناصیل یاخلاشیلماسی گرَکدیگینی دیکته ائتمکده یر» (هئکمان 1999: 13)

یینه له مک (تکرارلاماق) گرَکیرسه، گادامر کندی آماجینی شؤیله بلیرلمکده دیر: «من ائپیستَمولوژیک بآخیش آچیسی نین یؤنتَم توتقوسونو الَشدیریگینی کندیم اوچون یولا چیخیش نؤقطه سی اولاراق اله  آلدیم. هئیدئگگئر'ین آنلاما قاورامینی اونتولوژیک آنلاما، یعنی اینسان وار اولوشونون تمل کاتئقوریک بلیرله نیمی یؤنونده گئنیشلتمه سی نین منیم اوچون اؤزل بیر اؤنمی واردی. بو، منیم یؤنتَم تارتیشماسی نین اؤته سینه گئچمه مه و هئرئنئوتیک سورونون فورمولاسیونونو یالنیزجا بیلیمی دیققته آلاجاق طرزده دئییل، عینی زاماندا صنعت و تاریخ دئنئییمینی ده دیققته آلاجاق طرزده گئنیشلتمه می موتیوه ائدن گودو ایدی» (گادامر 2002ج: 285) دییئرک هئیدئگگئر’ه اولان باغلیلیغینی ایفاده ائدن گادامر، اونون وارلیغین اونتولوژیک بویوتلارینی چؤزومله مه یه، یعنی داسئین'ین تاریخسللیگینه یاپدیغی وورغونو، تاریخسل بیلینجین اونتولوژیک بویوتلارینا دوغرو گئنیشله ده جکدیر (گادامر 1990: 98). اؤته  یاندان دییالوق ایچینده کی دیلی آنلامایا چالیشاجاق و بؤیله بیر دیلین دوشونجه یه قونولموش آشیلماز بیر سینیرلامایی تَمثیل ائتمه دیگینی گؤسترمه یه چالیشاجاقدیر.