ييلماز اؤزآکپينار
تپکيلر تاريخي*
تربييه، اينسان اولمانين شرطيدير. تملده بيولوژيک بير وارليق اولان اينسان، «اينسانليقدان» آنلاديغيميز آنلامدا «اينسان» اولما وصفيني، تربييه ايله قازانير. تربييه نين قازانديردیغي روحي نيته ليکلر (کیفیتلر)، شوبهه سيز، اينسانين بيولوژيک ياپيسي ايمکان وئرديگي اوچون گليشر. بونونلا بيرليکده، بيولوژيک ياپي، او روحي نيته ليکلري اصلا کنديليگيندن اورتايا چيخارماز. فردين کاراکتئري، اينسانا اؤزگو بيولوژيک ياپي نين بليرله ديگي بير «طبيعتله» سينيرلي دئييل. اويسا، هانسي تور اولورسا اولسون، حئيوانلار، بيولوژيک ياپيلاريندان دوغان بير طبيعتي سرگيلر. اونلاردا بللي بير تورون بيرئيلري آراسيندا مزاج فرقلري اولدوغو دوغرودور. آنجاق او فرقلي مزاجلار، يئنه بيولوژيک زمينده اولوشار. اينساندا ايسه، مزاج فرقليليکلري نين اؤته سينده کاراکتئر فرقليليکلري واردير. کاراکتئر، بيولوژي نين دئييل، تربييه نين اورونودور. چونکو کاراکتئر اخلاقي زمينده تشککول ائدر. اخلاقي نيته ليکلر ايستر احتياطلارلا بيلينجسيزجه، ايسترسه بيلينجلي قرارلارلا ايرادي اولاراق تشککول ائتسين، پرينسيپ اعتيباري ايله، بيولوژيک ياپي نين قاچينيلماز سونوجو دئييلدير. اخلاقي فعللر، دايما ايمکانلار آراسيندان بير سئچيم ايچه رر. اخلاقي فعللر، اورتايا چيخديغي شرطلرده نه قدر طبيعي گؤرونورسه گؤرونسون، او فعلين ياپيلما آنيندا، اونون آلتئرناتيوي اولان باشقا بير فعلين، يا دا باشقا فعللرين ياپيلما ايمکاني ايچيندن سئچيلميشدير. اخلاقي فعل، صاف بيولوژيک بير سورجين سونوجو اولان داورانيشلار کيمي، قاچينيلماز اولاراق اورتايا چيخماز.
بيولوژي نين ايمکان وئرديگي بيلينجينده اولدوغونون بيلينجينده اولما يئتيسي، اينساني، ديش شرطلره گؤره بيولوژيک ياپي نين سؤوق ائتديگي بير جانلي اولماقدان چيخارار، فعللريني قرارلاشديران بير جانلي ياپار. فعللريني قرارلاشديرما ايمکاني، ايلک باخيشدا قئيدسيز-شرطسيز بير آوانتاژ کيمي گؤرونر. گئرچکدن، شرطلر موساعيد اولورسا، بو ايمکان، بؤيوک بير گليشمه يه يول آچار. آنجاق عئيني ايمکان، اينسان حياتي اوچون چوخ اؤنملي بير مسئله ني برابرينده گتيرر: اينسان بليرسيزليک ايچينده دير. زورونلولوق اولماماسي، سئچه نَکلرين بولونماسي، يا دا يئني بير سئچه نَک فعل تاسارلاما ايمکاني نين اولماسي، فعلين ياپيليشيندان اؤنجه، اينسان ذهنينده بير بليرسيزليک دوغورار. بو روحي بليرسيزليگين توپلومسال سونوجو دا واردير. بيرئيلرين روحي بليرسيزليگي چؤزوملنمه ديکجه بو دورومداکي بيرئيلرين بير-بيري ايله تماسسي، توپلومسال ايستيقرارسيزليغا يول آچار. بو دوروم اوزون سوره داوام ائدرسه، بيرئيلرده تينسل دنگه سيزليک مئيدانا گلر؛ توپلومسال ايليشکيلر چؤکر و توپلوم داغيلار. ايشته گئدريلمه ديگي تقديرده بيرئيلرده و توپلومدا اولومسوز سونوجلار دوغوران بليرسيزليک دورومو، تربييه قورومونون اينسان حياتي اوچون اؤنميني، گؤرمزدن گلينمه يه جک بيچيمده اؤن پلانا چيخارار.
آنتروپولوژيک اينجله مه لر، بليرلي اساسلارا دايانان بير تربييه قورومونون اولماديغي هئچ بير اينسان توپلولوغونو تثبيت ائتمه ميشدير. سورَکليليک گؤسترن هر توپلولوغون داياندیغي موعاميله اساسلاري واردير. بو سايه ده بيرئيلر، هانسي دوروملاردا نئجه داوراناجاغيني بيلر. بللي بير دورومدا نئجه داوراناجاغينا داير طرفلرين قارشيليقلي بکلنتيلري واردير. بکلنتيلرين وارليغي و اونلارين چوغو زامان گئرچکلشمه سي، توپلوم ايليشکيلرينه ايستيقرار قازانديرار و توپلومدا بير گووَن اورتامي دوغورار. بو اورتامدا، دوروما اويغون بکلنتيلري و داورانيش طرزلريني منيمسه يه رک يئتيشن چوجوقلار، بيولوژيک بير جانلي اولمانين اؤته سينده توپلومسال بيرئي اولور. بو سورج، توپلومون تربييه قورومودور. تربييه، هم توپلومسال ايليشکيلرين تَمَلي، هم ده او ايليشکيلرين نسيلدن نسيله اينتيقال يولويلا، توپلومون داوام ائتمه سي نين تاميناتيدير.
بورادا عآغلا گلن سورو، بکلنتيلرين و داورانيشلارين طرزلري نين نئجه اورتايا چيخديغيدير. اينسانين بيولوژيک احتيياجلاري، طبيعت قارشيسينداکي قونومو و توپلومسال دورومو، اونو داورانيش ائتمه يه زورلار. مسئله لرين چؤزومو، تضمين ائديجي سونوجلار مئيدانا گتيرن داورانيشلارلا اولار. آنجاق بو نؤقطه ده اينسان حياتينا، باشقا هئچ بير جانلي تورونده بولونمايان بير ذهني نيته ليک قاريشار. اينساندا، تمثيل و تصوور يئتيسي واردير. اينسان، بليرلي فيزيکسل شرطلرده بليرلي تپکيلر ياپاراق حياتيني سوردورَن حئيوان تورلريندن فرقلي اولاراق، اولايلاري ذهنينده تمثیل ائدر و اولايلارين سببينه، ائتکيلرينه، گله جکده کي ايليشکيلرينه ايليشکين تصوورده بولونار. اينسان داورانيشلاري نين ژئنئتيک اولاراق پروقراملانميش عيارلي تپکيلر اولماماسي، اينساني، اويغون فعلي قرارلاشديرما زوروندا بوراخار. يوخاريدا آچيقلانديغي کيمي، بو، بير بليرسيزليک دورومودور. اينسان بليرسيزليگي سئمبوليک تمثیل و تصوور پلانيندا دوشونجه يولويلا گئدرمه و بونا گؤره گرکلي گؤردويو داورانيشي قرارلاشديرما احتيياجيندادير. بير بليرسيزليک دوروموندا، اينسان، هانسي اساسا گؤره آلتئرناتيو داورانيش طرزلريندن بيريني سئچه جک، يا دا يئني بير داورانيش طرزيني اولوشدوراجاقدير. حيات دورمور، آخيب گئدير. يعني حياتدا يالنيز اويغون داورانيشلارين زامانيندا ياپيلماسي مسئله سي واردير. حيات، داورانيشلارين راست گله سئچيمي ايله يورومه يه جگي کيمي، ترددودلرله ده يورومز.
اينسان بو دورومدان قورتولماق اوچون قاچينيلماز بيچيمده دَيَر اولوشدورار. سئمبوليک تمثیل و تصوور يئتيسي نين اورتايا چيخارديغي ايمکانلاردان «دَيَرلي» بولدوغو فعلي، کندي دَيَر اؤلچوسونه گؤره تاسارلار و اولوشدورار. اينسان بيولوژيک اويوم تمه لي اوزَرينده دَيَر اينشا ائدن بير جانليدير. اونون چئشيدلي دوروملاردا نئجه بير فعل ياپيلاجاغيني بليرله ين دَيَرلري، بير دَيَرلر سيستئمي مئيدانا گتيرر.
دَيَرلر سيستئمي، حيسسن آهنگلي و منطيقن چليشکيسيز اولماق اوچون بليرلشديريجي بير قايناغا دايانماليدير. بو قايناق ندير؟ بيليم، فلسفه، ادبييات و حيات تجروبه لري داخيل، اينسان عاغلينين و دئنه یيمي نين اورونو (ürün- محصول) اولان بوتون بيلگيلر، بليرسيزليک ايچه رَر. بورادا ديقت ائديلمه سي گرکن نؤقطه، بليرسيزليگين، بيلگيلرين ميقدار اعتيباري ايله يئترسيزليگيندن ايره لي گلمه ديگيدير. بيلگيلرين بليرسيزليک دوغوران يئترسيزليگي، اونلارين نيته ليگيندن ايره لي گلير. بيرينجي اولاراق، اينسان عاغلينين و دئنه یيملري نين اورونو اولان بيلگيلر، کسين دئييل، وارساييمسالدير. وارساييملاري تدقيق ائده جک گؤزلم وئريلري توکه تيلمه يه جگي اوچون، وارساييمسال اولما، گؤزلملره دايانان و يئني گؤزلملرله تدقيق ائديلمه دوروموندا اولان بيلگيلرين دَييشديريله مز اؤزلليگيدير. ايکينجي اولاراق اينسانين ياشاديغي حياتي اولوشدوران فعللرين سئچيمي، دوغرودان بيلمه ايله ايلگيلي دئييل، دَيَرلنديرمه ايله ايلگيليدير. اولقو بيلگيلري، هانسي شرطده، يا دا نه ياپينجا نه اولدوغونو گؤسترر، آنجاق مومکون آلتئرناتيو فعللرين وار اولدوغو بير دورومدا، هانسي فعلي سئچمه نين داها «دَيَرلي» اولدوغونو بيلديرمز. چونکو «دير» اولقو پلانيندا نَسنَل اولاراق، يعني اينسانين دوشونجه و دويغولاريندان باغيمسيز اولاراق بولونماز. «دَيَر» مومکون فعللره، نسنل اولاراق، يعني فعلي قرارلاشديراجاق و ياپاجاق اؤزنه طرفيندن يوکله نر. بللي بير فعل، دوغوراجاغي سونوجلا بيرليکده، دَيَرلي بولونارسا، ياپيلار، دَيَرلي بولونمازسا ياپيلماز. دَيَر وئرمه اينسانين ديشيندا وار اولان بير اولقو دئييل، ديشدا وار اولان جيسم و اولايلاري و فعل حاليندا ديشلاشاجاق تصوورلري، اينسان ذهني نين ترجیح ائتمه سيدير. ترجیح، ماهييتي گرگي، زورونلو اولاراق اورتايا چيخماز؛ ترجیح ائديلن فعل ياپيلارکن زورونلولوق دويولماز. ترجیح ياپان، سئچديگي فعلدن باشقا بير فعلي ده ياپماغي ترجیح ائده بيله جککن، او فعلي سئچديگيني حيسس ائدر. بو نيته ليگي ايله ترجیح، دوغا سورَچلري ايله دئیيل، دوغادان باغيمسيزلاشان سئمبوليک ذهني سورچلرله ياپيلار. سئمبوليک سورچلره ايمکان وئرن بيولوژيک بير دوغال دوزَنَک (مئکانیزم) و اونون نؤروفيزولوژيک سورَجلري وار اولماقلا بيرليکده، بو دوزَنَک و سورَجلر، سئمبوليک ذهن سورجلري نين جريان ائده بيلمه سي نين سادجه تمه ليدير. يعني دوغال دوزَنَک و نؤروفيزيولوژيک سورَجلر، سئمبوليک سورَجلري داشييار، آنجاق سئمبوليک سورَجلرين ايچه ريگيني بليرله مز. بؤيله جه، سئمبوليک سورَجلر کندي باشينا بير سئمبوليک ياپي اولوشدورار. اينانجلار، بيلگيلر، دَيَرلر، دویغولار او ياپييا داخيلدير و بلکه ده اينسانين شخصييتي دئييلن اؤزلليک و بوتونلوک، بنزتمه ني سوردوره جک اولورساق، او ياپي نين معماري اوسلوبودور. اينسان کندي ديشينداکي دوغا اولقولارينا و دوغانين بير پارچاسي اولان کندي بيولوژيسي نين اولقولارينا ايليشکين بيلگيلردن، حياتين يؤنه تيمي اوچون شاشماز پرينسيپلر چيخاراماز. چونکو حيات، ترجيح ائديلن فعللردن اولوشار؛ ترجیحين دايانديغي اؤلچوت، اولقولارين نه اولدوغونا ايليشکين بيلگيلر دئييل، هانسي فعلين ترجیح ائديله جگيني بليرله يَن دَيَر سيستئميدير. هر تورلو بيلگي، اينسان ذهنينه، دَيَرلنديرمک اوزره ملزمه لر، يعني ايمکان و واسيطه لر سونار؛ نه اولدوغونو، نئجه اولدوغونو گؤسترر؛ شرطلري و سونوجلاري گؤز اؤنونه سرَر. اينسان فعللريني قرارلاشديرارکن بو بيلگيلري گؤز اؤنونه آلار. آنجاق فعلين سئچيمي، او بيلگيلرين دوغرودان سونوجو دئييلدير. سئچيم بللي فعل و بللي سونوج بيرله شيملريندن اولوشان سئچه نَکلردن هانسي نين اينسانين گؤز اؤنونده، ترجیحه دَيَر اولدوغونا گؤره ياپيلار. بو نؤقطه ده، نسنل اولقو بيلگيلري پلانيندان، اؤزنل دَيَرلر سيستئمي پلانينا کئچيلميشدير. دَيَرلر سيستئمي، بليرسيزليک دوروملاريندا، سئچه بيلمه مه و چليشکيلي فعللر سئچمه اوزوندن ايچينه دوشوله جک اينطيباقسيزليق دورومونو اؤنله مک اوچون تشککول ائدر. دَيَرلر سيستئمي، شوبهه و ترددودلري اورتادان قالديرماغا، حياتين آخيشي ايچينده اينتيباغي ساغلاماغا، روحن تضمين ائديجي گووَن وئرن بير حيات ياشاماغا يارار. بؤيله جه دَيَرلر سيستئمي نين تشککولو، سئمبوليک ذهني پلاندا جريان ائتمکله بيرليکده، بيولوژيک بير اؤنم داشييار. حياتي اويوملو بير بيچيمده ياشاماق و سئوديرمک اوچون بليرسيزليگين گئدريلمه سي شرطدير و بونون ياشامسال بير اؤنَمي واردير. دَيَرلر سيستئمي، ياپيلاجاق فعلي، هر دورومدا يئني باشدان زحمتلي بير دوشونمه سورجي ايله بليرله مه گرگيندن اينساني قورتارار. اينسان کنديسي اوچون نه يين دَيَرلي، نه يين دَيَرسيز اولدوغونون بيلينجينده اولار؛ دَيَرلي بولدوغو فعلي ياپار؛ دَيَرلي بولماديغي فعلي ياپماقدان چکينر. بو آچيقلامالاردان سونرا سوردوغوموز سورويا تکرار دؤنوروک: اينسان حياتيندا بو قدر حياتي رول اوينايان دَيَرلر سيستئمي نين قايناغي ندير؟ اگر صاف اولاراق عاغيل و دئنه یيم، دوغوردوغو بيلگيلرين ماهييتي ايجابي، اينسان حياتيني بليرسيزليکدن، شوبهه و ترددوددن قورتارميرسا، اينسان باشقا بير قايناغا باغلاناراق، کنديسيني بليرسيزليکدن قورتاراجاق دَيَرلر سيستئميني اينشا ائتمک احتيياجيني دويار. بو قايناق بير اينانج يا دا ايماندير. اينانج يا دا ايمان قاوراميني، بو باغلامدا، يالنيزجا سماوي دينلرله بير توتماماق گره کير. چونکو بير سماوي دينه اينانمايان بير چوخ اينسان دا يوخاريدا آچيقلانان بيولوژيک، روحي و توپلومسال زورلانمالار سونوجو دويدوغو احتيياجلا، بير اينانجا گؤره دَيَرلر سيستئميني اولوشدورما و بؤيله جه فعللريني، شوبهه و ترددودلر ايچينده چابالامادان قرارلاشديرما و ياپما يولونا گئدر. اينسانين اساسي هپ عئينيدير. اگر کَسين بيلگي نين عاغيل و دئنه یيمله الده ائديلمه يه جگي بير قونومدا، فعللرين سئچيميني بير دَيَرلر سيستئمينه گؤره ياپماق، دَيَرلر سيستئميني ايسه، بير اينانج قايناغينا باغلاماق گره کيرسه، بونو هر اينسان ياپاجاقدير. بير فرق اولاجاقسا، آنجاق دَيَرلر سيستئمينده و اينانج قايناغيندا اولاجاقدير. بعضي اينسانلارين دَيَرلر سيستئمينه و اينانج قايناغينا احتيياج دويماسي و بعضي اينسانلارين احتيياج دويماماسي سؤز قونوسو دئييلدير. اينسان بيولوژيسي و اونون يول آچديغي اينسان پسيکولوژيسي، بللي بير توره منسوب جانليلار اولاراق بوتون اينسانلاري، ايچه ريگينده فرقلر اولسا بيله، بير تمل سورَج اولاراق اينانج و ايمانا احتيياج دويما اساسيندا بيرلشديرَر. دئمک اولور کي، اينانج و ايمان اينسان حياتيندا بيولوژي نين دوغوردوغو پسيکولوژيک بير احتيياجدير. بو نؤقطه گؤز اؤنونده توتولارسا، اينانج و ايمانين اينسان حياتي نين اينطيباقلي بير بيچيمده يورودوله بيلمه سي آچيسيندان اوسسال بير نيته ليک داشيديغي آسانجا گؤروله بيلر. اينسان بيلينجينده اولسون، يا دا اولماسين، يا کندي بليرسيز وارليغيني آشان بير «حقيقت»ه اينانار، يا دا آنلام وئره مه ديگي بير دونيادا کندي وارليغيني آشما چاباسي ايچينده حياتيني آنلامسيز بيچيمده توکه تير. ايشته بيولوژي نين ماددي دئييلن سورجلري اوزَرينده بير سئمبوليک دونيا قورما يئتيسينه صاحيب اولان اينسان، يا بير سماوي دينه، يا اينسان اوسونون اورونو بير دينه يا دا دين مؤوقئعيينه قويولان بير ايدئولوژييه ايمان ائدر. بونلاردان هئچ بيري اولمازسا، سئمبوليک تصوور دونياسينداکي بوشلوغو دولدورماق اوچون ايچگودوسَل حظلره تسليم اولور؛ کنديني آخماقجا بیر حياتا قاپديراراق اَيلنجه و بدنسل ذؤوقلرله روحي بليرسيزليگيني يوخ ائتمک، سئمبوليک دونياداکي موبهم آختاريشيندان دوغان گووَنسيزليگي گئدرمک ايستر. معنوي بوشلوغو و حياتين آنلامسيزليغيني اونوتدورماغا ايچگودوسل حظلرين يئترلي اولماديغي نؤقطه ده، اويوشدوروجودان مدد اومارلار. بوتون حياتي، بيردَيَرلر سيستئمي اطرافيندا دوزنله ين و هر شئيي يئرلي يئرينه اوتورداراق حياتا آنلام وئرن بير اينانجين يوخلوغو، روحي بوشلوق دوغورموشدور. ياشاماغي آنلامسيزلاشديران و حياتي دؤزولمز بير يوک حالينا گتيرن بو روحي بوشلوق، فرقينده اولما ملکه سي اويوشدورولاراق يوخ ائديلمک ايسته نر. فقط ايچينده کي بوشلوغا و اويوشدوروجونون سفيللشديرمه سينه رغمن روح، يئنه ده روحدور: نه اولدوغونو بيلمه ديگي، فقط يوخسون اولمانين ايضطيرابيني چکديگي بير اوجاليغي آختارار. بيلينج، بونون بيلينجينده اولماسا بيله، روح، بيلينجينده دير.
ترتیب ائتدی: گونتای گنجالپ
* تورک یوردو درگیسی سایی 134
* تورک یوردو درگیسی سایی 134