سپینوزا’دا اؤزگورلوک قاورامینین یئری و اؤنمی

  سئیید احمد آتاک 

   

سپینوزا’دا اؤزگورلوک قاورامینین یئری و اؤنمی

   

اؤزَت

   

  سپینوزا، ایلک اؤنجه، اؤزگورلوک قاورامینی بیر فلسفی باخیش ایچه ریسینده اله آلیر. بو اوزدن، فلسفه  نین اؤنملی یاخلاشیملاریندان بیری اولان ایدئالیست یاخلاشیما اویقون اولاراق، عاغلی اؤن پلانا چیخاریر و عاغلین کندیسی نین هر شئیی چؤزه بیله جگینی دوشونور. عاغیللا حرکت ائتمه ین بیرئی، توتقولاری نین و دویقولاری نین کؤله سی اولاجاغیندان، یاشادیغی دونیا ایچه رسینده اؤزگورلشمه سینی گئرچکلشدیره مه یه جکدیر.

    عاغیلجی بیر اؤزگورلوک آنلاییشینی اورتایا قویمایا چالیشان سپینوزا، نه بیرئیین قرارلاریندا و حرکتلرینده اؤزگور اولمادیغینی دوشونن دئتئرمینیست (گرَکیرجی-جبر) آنلاییشین، نه ده بیرئیین سؤز قونوسو آلانلاردا اؤزگور اولدوغونو ساوونان ایندئتئرمینیست (بلیرله نه مز، غیری-معین) یاخلاشیمین یانیندا یئر آلمیش، عکسینه بو ایکی باخیش آچیسینی اوزلاشدیرما غئیرتی ایچه رسینده اولموشدور. بو ایلیشکینی داها ساغلام تمله اوتورتماق اوچون، او، موطلق آنلامدا اؤزگورلویون بلیرله ییجیسی قونوموندا اولان تانری’یی اؤن پلانا چیخارتمیشدیر.

    اؤزگورلوک پروبلئمی، سپینوزا’دا، فلسفی بیر قونو اولدوغو قدر، توپلومسال حیاتلا دا دوغرودان ایلیشکیلی بیر قونودور. چونکو بیرئی، کندیسی قدر باشقالاری نین دا وار اولدوغونون بیلینجینه واراراق، فرقلی سییاسال دوشونجه لره و اینانجلارا قارشی سایقیلی اولمایی بیلیر.

   

گیریش

   

  اؤزگورلوک، اینسانی اینسان یاپان بیر دَیَر اولماسی قدر، اینساندا-ائورنده، تاریخده-دوغادا، ایسته نیلن -ایسته نیلمه ین، زورونلولوق-زورونسوزلوق، یارادان-یارادیلان آراسینداکی چلیشکیلری و قارشیتلیقلاری بیرر اویوم حالینه گتیرن و اینسانین بیلینچلنمه سینه یاردیمجی اولان بیر گوچ اولاراق دوغا سیستئمی ایچینده گؤروله بیلیر. اؤزگورلوک، مئتافیزیکسل آنلامدا سادجه تانری اوچون سؤز قونوسو ایکن، سوسیال آلاندا اینسان اوچون دوشونجه، اینانج و سییاسال اؤزگورلوک آلانلاریندان بحث ائده  بیلیر. اینسان اوچون اؤزگور اولابیلمه نین ایلک قوشولو، او’نون عاغیل و دوشونمه اؤزللیکلرینی ان یوکسک درجه ده قوللانماسینا، کندی توتقولاریندان، باشقالاری نین اؤنیارقیلاریندان کندینی قورتارماسینا باغلیدیر.

      اؤزگورلوک قاورامی، یاشامین ان اؤنملی سورونلاریندان بیری اولاراق، چاغلار بویونجا توپلوملاری و بیرئیلری ایلگیلندیرمیشدیر. دئنیله بیلیر کی تاریخ، اؤزگورلوک-اوتوریته چاتیشماسی نین اورونودور. فلسفه  آچیسیندان اؤزگورلوک سورونونا باخیلدیغیندا، ائورنده چئشیتلی انگللرین، دیش بلیرله مه لرین اینسانی ساردیغی گؤرولور. اینسانین، هر شئیدن اؤنجه، بللی قوراللارین و یاسالارین کئچرلی اولدوغو بیر دوغادا بولوندوغو آچیقدیر. ندنسللیک باغینا دایالی بلیرله نیمدن قاچینیلماسی ایمکانسیز گؤرونمکده دیر. دیشاریدا اولوشان اولقو و اولایلاردان اینسانی سویوتلادیغیمیز کیمی، فلسفه  یالنیزجا سویوت ایراده اؤزگورلویو دئییل، تومَل اولاراق اؤزگورلویو دَیَرلندیریپ، سویوتدان سوموتا کئچه بیلمه لیدیر.

      اؤزگورلوک اولایی نین هر شئیدن اؤنجه باشی بوشلوق، ایسته دیگینی یاپما، یا دا بیر کئیفیلیک اولمادیغینی گؤرمک گرکیر. اونو بیرئیسل کئیفیلیک، بدنسل و ماددی ایستک و آرزولارین بیر یانسیماسی اولاراق گؤرمک بؤیوک بیر یانیلقی مئیدانا گتیریر. اؤزگورلوک، کیشی نین کندی کندینی بلیرله مه سی، دئنتله مه سی، یؤنلندیرمه سی و دوزنله مه سیدیر. کیشی نین هئچ بیر دیش باسقی نین ائتکیسینده قالمادان و یا زورلانمادان، کندی اؤزنَل آرزو و ایسته یی ایله، بیلینچلی بیر داورانیشدا بولونماسیدیر. اؤزگورلوک، باشقا کیشی یا دا کیشیلرین بویروغونا گیرمه دن، باشقا توپلومون بویوندوروغو آلتیندا اولمادان، دیگر بیر اولوسون ایشغالی، ائکونومیک و سیاسی باسقیسی اولمادان کندی کندینی یؤنه تمه سی و کندی کندینه قرارلار آلیب، بونلاری گئرچکلشدیرمه سیدیر. بو ندنله، اؤزگورلوک، بیرئیه عاید بیر اؤزللیک اولابیلدیگی کیمی، توپلومسال و اولوسال دوزئیده ده اولابیلیر.    اؤزگور ایراده، دینسل اخلاق قوراملاری نین دا اؤنملی بیر پروبلئمیدیر. کیمی دینسل دوکتئرینلر، اینسان ایراده سی نین قیسمی، تانری ایراده سینی کوللی قبول ائدرک، اینسانا تانری’نین نه یی یاپیپ نه یی یاپمایاجاغینی بیلدیرمیش اولدوغونو ایره لی سورمکده دیر. فقط اونلاری زورونلو اولاراق بیر شئی یاپمایا زورلامامیشدیر. بونا گؤره، تانری اینسانا قیسمی ایراده وئررک، ایییلری کؤتولردن سئچمه سینی ایسته میشدیر. اینساندا قیسمی ایراده سایه سینده سئچیم یاپابیلمه اؤزگورلویو واردیر. عینی شکیلده، تام ترسینی ساوونان گؤروشلر ده سؤز قونوسودور.

      بونا گؤره، هر اینسانین بیر قدری واردیر و بو قدر یاشانماق زوروندادیر. بو ندنله، اینسانین قیسمی(جوزیی) ایراده سی، کوللی ایراده قارشیسیندا اؤزگور دئییلدیر. اخلاق فلسفه سی آچیسیندان اؤزگور ایراده یی اله آلدیغیمیزدا، بیرئی بللی قوشول و دوروم قارشیسیندا بیر سئچیم یاپار. بیرئی، باشقا بیر زامان و مکاندا، عینی قوشوللار و دوروملار قارشیسیندا، داها اؤنجه کی ترجیحیندن فرقلی بیر سئچیم یاپابیلییورسا، بو دوروم اؤزگور ایراده نین وار اولدوغونو گؤستریر. بورادان حرکتله اؤزگورلوک، یاپیلان ائیله ملرین آرخاسیندا کندیمیزین اولماسی و بوندان دوغاجاق فرقلی دوروملارین بیلینجینده اولاراق، گرکلی سوروملولوقلاری آلابیلمک شکلینده تانیملانابیلیر.

   سپینوزا اوچون اؤزگورلوک، هرهانگی بیر ندنی اولمایان بیر داورانیشدا بولونما یئتیسی دئییلدیر. باشقا دئییشله اؤزگورلوک، هرهانگی بیر ندن طرفیندن بلیرلنمه میشلیک دئییلدیر. ترسینه او، بیر بلیرلنمه دیر. آنجاق بیزه یابانجی اولان، دیشدان اولان بیر ندن طرفیندن دئییل، بیزیم کندیمیز طرفیمیزدن بلیرلنمه میزدیر. سپینوزا’دا زورونلولوق-اؤزگورلوک باغی اؤزگور ایراده یی یوخ ائدر. بیر باشقا دئییشله، بلیرله نیملریمیزین طبیعتدن و سوسیاللیقدان قایناقلاندیغی دوشونولورسه، آرتیق اؤزگورلوک دییه بیر شئی یوخدور. اؤرنه یین؛ یووارلانان داش یووارلاندیغی نین بیلینجینه واریرسا کندینی اؤزگور ساناجاقدیر. آما اؤزگورلوک قاورامی نین سپینوزا دوشونجه سینده کی ایچی بوشالمیش حالی، گوجون قوتسانماسینا دئییل، تکیل وارلیغین اؤزرکلیگینه آتلانان بیر باساماق اولاجاقدیر. بیر باشقا آنلاتیملا، سپینوزا’دا اؤزگورلوکدن سؤز ائدیله جکسه  بو، آنجاق – عکسیکسیز ائیله م اولاراق- هر اینسانین کیشیسل و اؤزرک ائیله می اولابیله جکدیر.

      سپینوزا’دا، عاغیللا بدنه و توتقولارا حاکیم اولماق مومکون اولمادیغیندان، اورتایا ایکی ایمکانسیز چیخار: اؤنجه اینسانلار بدنلرینه و دیللرینه حاکیم اولامازلار، سونرا دؤولت اینسانلارین توتقولارینی و دیله گتیردیکلرینی دئنتله یه مز. ذاتن عاغیل بدنه حاکیم اولامادیغینا گؤره، بدنین عاغلی آشان گوجونه باغلی اولان دیل ده طبیعی اولاراق سینیر تانیماز. دولاییسییلا، هئچ بیر اینسان، گوجوندن وازکئچه مه یه جه گی ایچین، قونوشما اؤزگورلویوندن وازکئچه مز. هئچ بیر سیویل گوچ توتقولار، دوشونجه و ایفاده قونوسوندا یاسالار چیخاراماز، چونکو بونلار طبیعی اولاراق سیویل گوجون قارشیسیندادیرلار. دوشونجه و ایفاده اؤزگورلویو کیشییه باغلی وازگئچیلمز بیر حاقدان یا دا اؤرنه یین دیرنمه حاققیندان قایناقلانماز، دوپه دوز بدنسل ایمکانسیزلیقدان قایناقلانیر.   

  کیشیلیگی نین اولوشماسیندا و بیچیملنمه سینده بیرئیین ائتکین بیر رولو اولدوغو گئرچکدیر. عینی شکیلده، توپلوم دا بیرئیلردن ائتکیلنیر. کیشییه حاقلارینی قارانتی ائدن توپلوم، اصلینده کندی حیاتینی، اورتکنلیگینی و قالیجیلیغینی قارانتی آلتینا آلماقدادیر. اویه لری نین فرقلی دوشونمه و بونو آچیقلایابیلمه حاققی نین اولمادیغی بیر توپلومدا آصلا دینامیک بیر یاپیدان سؤز ائدیله مز. بو آنلامدا، توپلومون دینامیک یاپییا قاووشماسینی ساغلایان فاکتورلاردان بیری دوشونجه اؤزگورلویودور دئنیله بیلیر.

     دوشونجه اؤزگورلویو، بیرئیسل و توپلومسال یاشامین بوتون سورونلارینا یؤنه لیک اولاراق، بیرئیلرین وئرمک ایسته دیگی جاوابلاری کندی کندینه سئچمه و حاضیرلاما، داورانیش و ائیله ملرینی بو جاوابلارا اویقون حالا گتیرمه و بونلارین گئرچک اولدوغونو باشقالارینا ایله تمه ایمکانیدیر . یئنه دوشونجه اؤزگورلویو، اینسانین قارشیلاشدیغی بوتون سورونلارا وئرمک ایسته دیگی یانیتلاری کندی کندینه سئچه بیلمه سی، بیرئیسل و سوسیال داورانیشلارینی بو جاوابلارا اویدورابیلمه سی ایمکانیدیر.

    سپینوزا’یا گؤره گئرچک دؤولتین ارگی، اؤلچوسوز بیر ائگویزمین اینسانلار آراسیندا یاراداجاغی بیر گئنل ساواش دورومونا سون وئرمک، باریشی ساغلاماقدیر. آنجاق، بو باریش بیر کؤله لیک، بیر باربارلیق اولمامالی، دؤولت اینسانی حئیوان و یا ماکینا یاپمامالی، اونو بو بنزری بیر آشاغیلیق دوروما ائندیرمه ملی؛ ترسینه، بدن و روحون بیرلیکده گلیشدیریلمه سینه الوئریشلی اؤزگور بیر اورتام حاضیرلامالیدیر. دؤولتین گوجو، آنجاق بیرئیلرین اؤزگور ایراده لریندن، دؤولته اؤزگور اولاراق قاتیلمالاریندان، دؤولتی اؤزگور اولاراق اونایلامالاریندان دوغار. دؤولت ایچینده یئر آلماقلا اینسان، حاقلاریندان وازگئچمیش دئییلدیر، بو ندنله، حاقلارین گووَنجه آلتینا آلینماسینی و گلیشمه سینی قارانتی ائتمیش اولور. اونون اوچون، دؤولت دوشونمه، قونوشما و یازما اؤزگورلویونو باسقی آلتیندا 

  بولوندورورسا آماجینا آیقیری داورانمیش اولور. یئنه دینین نه دؤولت نه ده بیلیمله بیر ایلگیسی بولونماماقدادیر. دؤولت، اینسانین معنوی حیاتی نین تام بیر اؤزگورلوک اورتامیندا گلیشمه سینی ساغلاماق زوروندادیر. دؤولت دیش ائیله مه قاریشابیلیر، گؤنوللره موداخیله ائده مز. اینانج اؤزگورلویو، دیگر حاقلار کیمی، اینسانلارین وازکئچه مه یه جه گی تمل حاقلاردان بیریدیر. بیرئی اینانجی نین گرگینی یاشایابیلملی، توپلومو و دؤولتی اولوشدورانلار دا بونا خوشگؤرویله باخابیلمه لیدیر. بیرئی اینانج قونوسوندا یارقیلاناجاقسا آنجاق سونوچلاری آچیسیندان یارقیلانمالیدیر.

  خیال گوجو ایله تانیمانین عاغیللا تانیمایا گؤره عکسیک و یئته رسیز اولدوغو اؤنه سوروله بیلیر. خیال گوجونون اورتایا قویدوغو بیلگییه گووَن دیش دونیاداکی وارلیقلارا تابئع اولمایی گرکلی قیلار. دیش دونیاداکی وارلیقلارلا قارشیلاشمادا بیرئی کندی ائتکینلیگینی گلیشدیره مز، عکسینه بیر گوجسوزلوگه سوروکله نیر و توتقولاری نین کؤله سی اولور. دنیزده کی دالقالار کیمی ایره لی- گئری حرکت ائدر. آما بیرئی، عاغیللا، زاواللی کؤله لیکدن قورتولور، عاغلا اویقون بیلگییه یوکسلیرسک، درینلیگیمیزده بولونان اؤزوموزون گوجویله کندینه اؤزگو بیر ائتکینلیک گلیشدیره بیلیر. عاغیللا تانییان بیر اینسانین یاشامی سئوینچ و اؤزگورلوک ایچینده کئچیریلمیش بیر یاشامدیر.

   عاغیللا یاشایان اؤزگور بیر اینسان، یئرینده بیر داورانیشلا سونوچلاناجاق قودرتلی بیر ایچگودویله دولودور. دونیادا بوتون وارلیقلارین تملینده یاتان هر شئیی قاپسایان قودرتی تانیر. بؤیله بیر کیشی هر تورلو سینیرلاندیریلیشدان قورتولموش اولور. اؤزگور اینسان، اؤلومو دوشونمز و اونون بیلگه لیگی اؤلوم اوزرینه مئدیتاسیوندا بولونماق دئییل، ترسینه، حیات اوزرینه قافا یورماقدیر.

  اؤزگورلوک، دوغادا حؤکوم سورن ندنسللیگه ایلیشکین بیلگییله گئرچکله شیر. سپینوزا’یا گؤره اینسان، دوشونجه سینده ایده لرین، دوغاداکی دگیشیملره، ندن- سونوچ ایلیشکیلرینه تقابول ائدن دوغرو اینتئلئکتوآل دوزنی گرگی کیمی ایزله دیگی اؤلچوده و سورجه اؤزگورله شیر. ندنلره ایلیشکین گئرچک بیلگییه صاحیب اولماق دوغانین بوتونونه ایلیشکین بیلگییه صاحیب اولماق آنلامینا گلیر. سپینوزا’یا گؤره، دوغایا و دوغانین بیر پارچاسی اولان کندیمیزه ایلیشکین بیلگییه صاحیب اولدوغوموز اؤلچوده، دویقولاریمیزین و آرزولاریمیزین کؤله سی اولماقدان قورتولور، بیرئیسل شئیلری سئومه یی و یا اونلاردان نیفرت ائتمه یی اونوتوروز. اؤزگور اینسان، دوغاداکی مونفرید اولای، کیشی یا دا نسنه لردن ائتکیلنمه ین، اونلارین نه اوچون اولدوقلاری کیمی اولدوقلارینی و ندن اولدوقلاریندان باشقا تورلو اولامایاجاقلارینی آنلامایا چالیشان و بو بیلگییله کندینی دؤنوشدوروب گئرچکلشدیره ن اینساندیر.   

  سپینوزا’نین دویقولارین اسیری اولان کیمسه یی کؤله اولاراق نیته لندیرمه سی، داها سونراکی دؤنملرده او’نون ان بویوک حئیرانی و تمثیلجیلریندن بیری اولان هئگل’ین کؤله- افندی دییالئکتیگی نین اسین قایناغی اولموشدور. اؤزگور اینسان، سادجه عاغلین بویروقلارینا گؤره یاشایان، اؤلوم قورخوسو دویمایان کیشیدیر. یئنه اؤزگور اینسان، جاهیللر آراسیندا ایسه، گوجو یئتدیگی قدر اونلارین ایییلیکلریندن و اونلاردان گله جک فایدادان قاچینمایا چالیشمالیدیر. دیگر طرافدن، اؤزگور اینسان، باشقا اینسانلارلا کندی آراسیندا دوستلوق باغی قورمایا چالیشیر، بونون اوچون، اونلارا کندی سانیلاریندان ائشیت دئیه بکلنیلن بیر تاخیم ایییلیکلر یاپاراق دئییل، کندیسینی و باشقالارینی عاغلین اؤزگور حؤکمونه گؤره یؤنلده رک گئرچکلشدیریرکن، بیلگیسیزلره قارشی کین بسله مز، اونلاردان نیفرت ائتمز، اونلارین ایسته ک و توتقولارینا دئییل، یالنیز عاغلا ایشی بوراخماق اوچون مومکون اولدوغو قدر اونلارین یاپدیغی ایییلیکلردن قاچینمالیدیر. اؤزگور اینسانلار بیربیرلرینه قارشی تامامن فایدالی و بیربیرلرینه تامامن سیخی دوستلوق ایله باغلیدیرلار. هئچ بیر زامان آلداتیجی اولاراق دئییل، هر زامان اییی نییتله حرکت ائدرلر.

   بیرئی توپلومون تمل اؤگه سیدیر و بیلینچله حرکت ائتمک زوروندادیر. اؤزگور بیرئی، اؤزگورلویون سادجه کندی یاشام آلانییلا سینیرلی اولمادیغینی بیلرک، توپلومو اولوشدوران دیگر بیرئیلره دَیَر وئریپ، اونلارلا پایلاشماق و قایناشمانین بیر احتییاچ اولدوغونون فرقینده اولمالیدیر.

      دوشونجه نین بیر توپلومدا اؤزگور اولماسی اؤنملیدیر؛ چونکو، دوشونجه نین باسقی آلتیندا اولماسی سؤز قونوسو اولدوغوندا بوتون دیگر باسقیلار دا مومکوندور. اینسانین دوشوندوگونو ایچدن و دیشدان هرهانگی بیر ائتکن اولماقسیزین سؤیله یه بیلمه سی و یازابیلمه سی نین دوغال بیر حاق اولدوغونو اونوتمامامیز گرکیر.

   اؤزگورلوک ان اویقون اولاراق تانری اوچون سؤز قونوسودور. چونکو طبیعتده اولوپ بیتن هر شئی تانری طرفیندن تعیین ائدیلمیشدیر. ذاتن اؤزگورلویونون بیلینجینه واران اینسان، کسینلیکله تانری’یا اولاشیر. بو اوزدن اؤزگورلوکله تانری بیربیریندن آیریلماز. بیرئی، اؤزگورلویو ایچینده، یالنیز کندی کندیسییله وار دئییل، منه کندی وارلیغیم اؤزگورلویومون ایچینده وئریلمیشدیر. چونکو من، کندی دیشیما چیخابیلیریم، آما اؤزگور اولوشومو باسقی آلتینا آلامام. ان یوکسک اؤزگورلوک، کندینی اؤزگور زامان ایچینده، دونیادان باغیمسیز و آشقین وارلیغا ان درین بیر باغلیلیق اولاراق بیلیر. سپینوزا’یا گؤره؛ قیساجاسی، اینسانین اؤزگور اولوشو، اونون وارولوشو دئیه بیلیریز . اینسانین، سونسوزلوق ایله سونلونون، کئچیجی ایله قالیجی نین، اؤزگورلوک ایله زورونلولوغون بیر سئنتئزی اولدوغونو اونوتماماق گرکیر.

  سپینوزا’یا گؤره، اینسان ایراده سی، کندی کندینی تک باشینا تعیین ائتمه گوجو موطلق اولان و حور بیر یئته نک دئییلدیر. بو، عینی آد آلتیندا یئر آلان بوتون اؤزل ایستکلری قوجاقلایان اورتاق بیر تئرمیندیر. ایراده اؤزگور سبب اولاراق دئییل، آنجاق ضروری سبب  اولاراق کندی کندیسینده واردیر، یا دا باشقا بیر شئیده واردیر. اینسانین گوجو تامامییلا سینیرلانمیش و دیش تاثیرلرین گوجو طرفیندن سونسوز درجه ده آشیلمیشدیر؛ بوندان دولایی، اینسانین دیشاریداکی شئیلری امری آلتینا آلماسی اوچون موطلق گوجو یوخدور.

      تانری موطلق اؤزگور وارلیق ایکن عینی زاماندا سونسوز وارلیقدیر. یعنی اؤزو ابدیین وار اولوشونو ائحتیوا ائدن وارلیقدیر. اینسان هم اؤزگور هم ده اسیر اولابیلیر، چونکو بیر یاندان بلیرلنمیش بیر اؤزدور، دیگر طرفدن ده سادجه کندی اؤزوندن گلمه ین بیر وار اولوشون سببیدیر. او’نون اؤزگورلویو، وارلیغینی و اولوش طرزلرینی ایضاح ائدن و قوشاتان، سبب و ائتکنلری منیمسه مه یه مووففق اولدوغو اؤلچوده گلیشیر.

     سپینوزا، چوخ یؤنلو توتومویلا کندیسیندن سونراکی چاغلارین بیرچوخ دوشونورونو ائتکیله میشدیر. آلمان ایدئالیستلری ایدئالیست یانینی؛ ماتئریالیستلر مادده جی یانینی منیمسه میش، سیستئملرینی او’نون دوشونجه لری اوستونه تمللندیرمیشلردیر دئنیله بیلیر. او، بیر یاندان قاتی بیر بلیرلنیمجیلیگی اورتایا قویارکن، بیرئیسل اؤزگورلویه ده قاپی آچمیشدیر. هر شئیی تانری’یا باغلار آما، تانری’یلا اؤزدئش اولان ائورنده، توم نسنه و اولقولار مادده سل یاسالارا تابئعدیر. بورادان حرکتله، چلیشکی و اویومون بیر آرادا واراولابیله جگی ایلری سورولمکده دیر. ائورنده بلیرله مه لر واردیر، آنجاق بو، اینسانین کورو کورونا بویون اگمه سینی گرکدیرمز. ائورنین یاسالارینی بولماق، دگیشدیرمه ایمکانلارینی آرتیرماق، یئنیلیکلر گتیرمک اؤزگورلوک آلانلاریمیزدیر.

      سپینوزا، تانری اوچون سؤز قونوسو اولان اؤزگورلوکله، اینسان اوچون سؤز قونوسو اولان اؤزگورلویو بیربیریندن آییرماقدادیر. آنلادیغیمیز آنجاق ندنینی بیلمه دیگیمیز اولایلارلا قاورایامادیغیمیز و ندنینی بیلمه دیگیمیز اولایلار آراسیندا بیر آییریم یاپیلماسی گرکدیگینی ایره لی سورر. او، اینسانین، آنجاق ائیله ملری نین ندنلری حاققیندا اویقون و دوغرو بیر فیکره صاحیب اولدوغو اؤلچوده اؤزگورلشدیگینی ساوونور. اؤزگورلویون بیر درجه سی واردیر و اؤزگورلوک، او’نا گؤره زورونلولوغون بیلینجینده اولماقدان مئیدانا گلیر. اؤزگورلوک، دئتئرمینیزم و یا داها دوغروسو مئتافیزیکسل بیر دئتئرمینیزم ایچینده گئرچکله شن بیر اؤزگورلوکدور.

   

سونوچ

   

  سپینوزا’یا گؤره، اینسانین اؤزگور اولماسی، عاغیل صاحیبی اولماسی، عاغلینی قوللانابیلمه سی دئمکدیر. او’نا گؤره، اینسان عاغلینی قوللانابیلدیگی اوراندا اؤزگور اولابیلیر. آیریجا، اینسان اؤزگور اولدوغو اؤلچوده فیطرتینی، واراولوشونو و گئرچک اینسان اولما وصفینی گئرچکله شدیریر. بو آنلامدا دوشونجه و اینانج اؤزگورلویو اینسانین ان دوغال حاققیدیر. دؤولت، سؤز قونوسو بو طبیعی حاقلاری ساغلاماق و گووَنجه آلتینا آلماقلا یوکوملودور. زیرا، او’نا گؤره دؤولتین گئرچک هدفی اؤزگورلوکدور. دؤولتین آماجی اینسانلاری عاغیللی وارلیقلاردان حئیوانلارا و یا بسیط جانلیلارا دؤنوشدورمک دئییل، بیلعکس اونلارین عاغیللارینی گووَنلیک ایچینده اؤزگورجه قوللانابیلملرینه ایمکان ساغلاماقدیر. چونکو، بؤیله بیر اؤزگورلوک اولمازسا، او’نا گؤره توپلومسال سایقی و باریش گووَنلیک ایچینده گلیشدیریله مز. عاغلا گؤره حرکت ائدن توپلومون ان بلیرگین اؤزللیکلریندن بیری نین خوشگؤرو اورتامی اولدوغو اونوتولمامالیدیر. بو خوشگؤرو، دینسل آلاندان باشلایاراق اؤزگورجه قونوشابیلمه و فرقلی فیکیرلر قارشیسیندا خوشگؤرولو اولمایا قدر گئنیشله تیله بیلیر.

      سپینوزا’یا گؤره، ایکی شئی اینسان اؤزگورلویونو سینیرلایابیلیر. بونون ایلکی تانریدیر، چونکو، تانری سؤز قونوسو اولدوغوندا اینسانین اؤزگورلویونه بیر سینیر چیزمک قاچینیلماز اولاجاقدیر. موطلق آنلامدا تک گئرچک اؤزگور اولما وصفی تانری’یا عایددیر. اینسان آنجاق تانری’یی بیلدیگی و سئودیگی اؤلچوده کندینی گئرچکلشدیره بیلیر و اؤزگور اولمانین دَیَرینه وارابیلیر. ایکینجیسی ایسه، اؤزگورلویون گووَنجه سی اولان دؤولتدیر. دؤولت، توپلومسال باریشین گرگی اولاراق، آنارشی و دوزنسیزلیک اورتامینا فورصت وئرمه مک، اینسانلارین اسنلیگینی تامین ائتمک اوچون اؤزگورلویه گرکدیگینده بیر سینیر قویابیلیر. آنجاق، بو سینیرلیلیق کئیفی بیر دورومو ایفاده ائتمه مه لیدیر. زیرا دؤولت اؤزگورلویو ساغلاماق و اؤزگور اورتامین تامینی اوچون غئیرت ائتمک زوروندادیر.

     گئرچک اؤزگورلوک، کندی طبیعتی نین زورونلولوغونو بیلمه سی، بونا اویوم ساغلایابیلمه سیدیر دئنیله بیلیر. اینسانین بیلمه دیکلری نین اسیری اولدوغوندا، آنجاق زورونلولوقلارینی بیلدیکلری و سؤز قونوسو زورونلولوقلارین بیلینجینه اولاشدیغی نیسبتده اؤزگور اولابیلیر. اینسان، ایچ و دیش یاشامدا بیر اؤزگورلویه صاحیب اولمازسا، بیتکیسل و یا حئیوانسال یاشامین توحاف و زاواللی بیر هئچی اولماقدان ایره لی گئده مز.

      اؤزگورلویو دَیَرلی قیلان، گئنللیکله سانیلدیغی کیمی، اونون اییی نین بیر آراجی اولماسی دئییلدیر. بیر ایمکانلیلیق دورومو، بیر کاپاسیته و بیر پوتانسییئل اولماسی اعتیبارییله کندی باشینا بیر دَیَردیر. چونکو، اؤنملی اولان اینسانین "اییی"یی فعلا سئچمه سی دئییل، اییینی ده کؤتونو ده سئچه بیلمه کاپاسیته سینه، حاققینا صاحیب اولماسیدیر. اؤزگور اینسان، سوروملولوغو کندیسینه عاید اولماق اوزره، بو سئچیمی یاپابیلن اینساندیر.