هئرمنئوتیک ندیر؟
بوندان دولایی اؤنجه لیکله یانیتی آراناجاق سورو بلیرلنمه لیدیر: هئرمنئوتیک ندیر؟ بو سورویا وئریله جک ان بسیط جاواب، هئرمنئوتیگین وئرستئهئن، یعنی آنلاما قاورامینا آچیقلیق قازاندیرمایا چالیشان بیر دوشونمه یا دا فلسفی دوشونمه گلنَگی اولدوغودور« بیر شعر، بیر قانون متنی، بیر اینسان فعلی، بیر دیل، و یا بیر یابانجی کولتور، یا دا اینسانین کندی کندیسی اولسون، هرهانگی بیر شئیی آنلاماق ندیر؟ گوچلوک، بونون تامامن توتارلی بیر سورو اولماماسیندان؛ یا دا داها دوغروسو، آنلاما سورونونون بیرچوخ فرقلی باغلامدا اورتایا چیخماسیندان و کیمیسی بیر دیگرییله نره ده ایسه هیچ اویوشمایان بیر- چوخ ائنتئلئکتوئل دیسیپلینده اویقولاماسی نین اولماسیندان قایناقلانماقدادیر. بو ندنله سورونون ناسیل چرچیوه لنه جه یی، باشلی باشینا بیر سورودور» (برونس 2001: س.15-16). هئرمنئوتیک قاورامی نه آنلاما گلمکده دیر، نه یی ایفاده ائتمکده دیر، اؤنجه بونون اوزرینده دورولماسی، سؤز قونوسو سورونون جاوابینی آرامادا ایلک آدیم اولاجاقدیر. بو قونودا چاغیمیزین هئرمنئوتیک فلسفه سی نین اؤنملی تمثیلجیلریندن گادامر ‘ین آچیقلامالارینا گؤز آتماق یئرینده اولور: «هئرمنئوتیک، هئرمنئویَن صنعتی، یعنی بیلدیرمه، خبر وئرمه، چئویری یاپما، آچیقلاما و آچیملاما صنعتیدیر. تانریلارین خبرجیسی/مه ساژجیسی/ئلچیسی هئرمه س تانریلارین مه ساژلارینی اؤلوملولره ایله تیر. نه وار کی اونون بیلدیردیکلری هیچ ده تانریلارین مه ساژلاری نین دومدوز بیر آختاریمی دئییلدیر؛ تانریسال بویروقلارین بیرر آچیقلاماسیدیر. اؤیله کی هئرمه س بونلاری اؤلوملولرین دیلینه، اونلارین آنلایابیله جکلری شکیلده چئویریر. هئرمنئوتیک ائتکینلیگی دایما بیر باشقا «دونیا»یا عاید بیر آنلام باغلامینی او آن ایچینده یاشانیلان دونیایا آختارما/چئویرمه ائتکینلیگی اولموشدور. بو، «دوشونجه نین ایفاده ائدیلمه سی/بیلدیریلمه سی " اولاراق هئرمنئویا’نین اساس آنلامی ایچین ده گئچرلیدیر. ذاتن " ایفاده " قاورامی نین کندیسی، دیشاوورما، آچیقلاما و چئویریگی ایچرجک شکیلده چوخ آنلاملی بیر قاورامدیر. آریستوتئلئس ‘ین " اورگانون " اونون پئری هئرمنیاس آدلی بؤلومو، نه وار کی، هئرمنئوتیکله ایلگیلی دئییلدیر. بو بؤلومده هئرمنئوتیک تریمی، آپوفانتیک یارقیلارین (اولوملو و اولومسوز اؤنرمه لر) منطیقسل یاپیسینی و لوقوس’ون دوغرولوق گؤزَتیلمه یَن قوللانیملارینی آراشدیران بیر منطیقسل گرامر تورونو آدلاندیرماق ایچین قوللانیلیر. پلاتون ‘ا گؤره صنعت اولاراق هئرمنئوتیک، دوشونجه لرین ایفاده ائدیلمه سییله دئییل، بیر کرال بویروغونون، بیر تانریسال ایراده نین آچیملانماسییلا ایلگیلنیر. هئرمنئوتیک، «یاسالار» دا، تانریلارین ایراده لرینی، هم خبر هم ده کندیلرینه ایطاعت ائدیلمه سی گرکن بویروکلار اولاراق بیر چیفت آنلام ایچینده آچیقلایان صنعت اولاراق آنیلیر. گئچ گرکچه ده هئرمنئویا، چوخ آچیق شکیلده، «بیلگه جه آچیقلاما» و هئرمنئیوس «آچیقلایان»، «چئویرَن» اولاراق گئچر. بؤیله جه هئرمنئویا «صنعت»ی، یعنی هئرمنئوتیک، قوتسال سفره عاید اولانین، اؤزللیکله قوتسال و اوتوریتاتیو ایراده نین، اؤلوملویه، یعنی دینله یه نه اویقون شکیلده آچیقلانماسی ائتکینلیگی اولموشدور. هئرمنئوتیگین بو آنلامی گونوموزون ائپیستمولوژیک بیلینجی ایچریسینده طبیعی کی آرتیق یاشاماماقدادیر. بوگون هئرمنئوتیکدن سؤز ائتدیگیمیز هر دورومدا بو تریمی یئنی چاغین بیلیم گلنَگییله باغینتیلی اولاراق قوللانییوروز. گئرچکدن ده هئرمنئوتیگین یئنی چاغداکی گلیشیمی، مودئرن بیلیم و مودئرن یؤنتم قاورامی نین اورتایا چیخیشی و گلیشیمییله قوشوتلوق گؤستریر (گادامر 1995: س. 11-12)
آنتیکچاغدان 19- جو عصره هئرمنئوتیک
آنتیک هئرمنئوتیگین مرکزینده اولدوقچا اسکی بیر پروبلم یئر آلماقدادیر: آلئقوریک یوروملاما پروبلمی. «هیپونویا» (آرت و یا اوست آنلام) ، آللئگوریک یوروملامانین آچار سؤزجوگودور. بورادا آماچ، سؤزل و سیرادان آنلامین آردیندا و یا اوستونده بولوندوغو وارساییلان اساس آنلامی اورتایا چیخارماقدیر. اسکیچاغدا سوفیستیک اولاراق آنیلان دیسیپلی نین ایشی، تام دا بو اولموشدور. سوفیستیکده، بیر قهرمانلار توپلومونو آنلادان هومروس’ون داستانلارینداکی دَیَر دونیاسینا باغلی قالینمیشدیر» (گادامر 1995: س. 12-13)
گادامره گؤره، «او زامان افسانه لرین آلئگورییه دایانان یورومو ، تانریسال بیلگییه داها اویقون، داها یوکسک بیر آنلامی کشف ائتمکدن عیبارتدی. قبول ائدیلمز و ساچما بیر آنلاملا قارشیلاشیلدیگیندا، بوندان آلئگوریک، یعنی اولاغان آنلامین دیشیندا بیر آنلامین بولونماسی گرکدیگی سونوجو چیخاریلییوردو. فقط، دیش آنلامین اؤته سینه گئدن بو فرقلی آنلام ندن عیبارتدی؟ دیش آنلامی ایپتال ائتدیگیمیز زامان کئیفیلیگه دوشمه یه جک مییدیک؟ بو سورولارین دیله گتیردیگی تئهلیکئلردن کاچینماق زور اولسا دا، آلئگوریک یورومجولار، داها درین بیر آنلامی اورتایا چیخارابیلمک ایچین، دیش آنلامدان حرکت ائتمک گرکدیگینی سؤیلمکده ایصرار ائدییورلاردی. دیش آنلام و درین آنلام آراسیندا آز و یا چوخ، بلکه بیر اؤلچوده کئیفیلیگه قاچان اویقونلوق واسیطهلاری بو آماجا گؤره دوزنلنمیشدی. (…) آلئگوری نین اؤنجه لری بیر یوروم یا دا آچیقلاما سورجی دئییل ده، بیر سؤیلم بیچیمی اولماسی خئیلی ایلگینچتیر. ستواجیلارین ایچ سؤز و دیش سؤز آراسینداکی آیریمی، رتوریکده کی دیش آنلام و درین آنلام قاوراملارینی حاضیرلامیشدیر. بونا گؤره آچیقچا دیله گتیریلن سؤیلم کندی کندینه یئترلی دئییلدیر؛ او سادجه ایشارتی اولدوغو باشقا بیر شئیی گؤستریر. یورومون و آنلامانین آماجی، بیززات کلمه نین کندیسی دئییل؛ دایما ایچ لوقوسدور. سؤز، لوقوسون سینیرلی اولدوغونو تانیمایا و بو سینیرلی چرچیوه یی آشمایا بیزی دعوت ائدر» (گادامر 1995: س. 25)
گؤرولدوگو کیمی رتوریک و هئرمنئوتیک آراسیندا بیر ایلیشکی ده سؤز قونوسودور. بو قونودا دیلتهئی شونلاری سؤیلمکده دیر: «شاعیرلرین اثرلری نین اوستالیقلی شکیلده آچیملانماسی صنعتی (هئرمئنئیا)، گرک اؤلکه سینده اؤیرتیم ایهتییاجیندان دوغموشدور. هومروس و دیگر شاعیرلرین یوروملانماسینا و ائلئشدیریسینه دایانان ظریف، اسپریلی صحنه اویونو، گرک آیدینلانما چاغیندا گرکچه قونوشولان هر یئرده سئویلیپ رغبت گؤرموشدور. سوفیستلرده و رتوریک اوکولو’ندا بو آچیملاما صنعتی ایله رتوریک آراسیندا باغ قورولدوقدان سونرا، داها ساغلام بیر تمه ل اورتایا چیکتی. چونکو بو آچیملاما صنعتی نین ایچینه، رتوریغئ اویقولانمیش بیر هالده، یازیلی اثرلرین کومپوزیسیونو اوزرینه داها گئنل بیر اؤیرتی سوکولموش اولویوردو " . دیلتهئی’ا گؤره، آچیملاما صنعتی و بو صنعتین قوراللاری، ایسکندئرییه فیلولوژیسی ایچینده بیر ایکینجی آدیم آتدی. گرک اؤلکه سی نین یازینسال میراثی کیتاپلیقلاردا توپلاندی، متن ائلئشدیریلری یاپیلدی و ائلئشدیرل گؤسترگلر هاککیندا گلیشدیریلمیش اوستالیکلی بیر سیستمه دایاناراق گئرچکلئشدیریلن متینلره یؤنلیک ائلئشدیرل چالیشمایلا الده ائدیلن سونوچلار قاییت آلتینا آلیندی. ساهتئ متینلر آییکلاندی، مئوجوت توم متینلرین قونولارا گؤره کاتالوغو چیخاریلدی. متن ائلئشدیریسی نین، یوکسک ائلئشدیری نین و دَیَرلندیرمه نین دینسل آنلاما اوزرینده تمه للندیریلمیش صنعتی اولاراق فیلولوژی، گرک تینی نین سون و اؤزگول یاراتیملاریندان بیری اولاراق، اینسانا اؤزگو بیر شئی اولاراق قونوشمایی و دیلی اینجئلمئیه دوغرو گوچلو بیر حرکتلیلیک واردی» (دیلتهئی 1999: س. 91-92)
آنتیک یونان کولتورو ایچینده اورتایا چیکان هئرمنئوتیک، بیر آچیملاما و یوروملاما صنعتی/یؤنتمی اولاراق، دوشونجه و کولتور تاریخی نین سونراقی ائورلرینده ده قارشیمیزا چیخماقدادیر. " هئرمنئوتیک’ین اسکی یونانداکی ایلک اورتایا چیخیشیندان و داها سونرا ایسکندئرییهلی فیلولوگلارجا ایشلندیگی بیچیمییله یازین یاپیتلارینا و الده قالان اسکی متینلره یؤنلیک بیر یوروم صنعتی و تئکنیغی اولاراق بلیرلندیگینی گؤرویوروز. بو صنعتین بیلیمسل بیر کیملیغئ بورونمه سی ایلکین اورتاچاغین سونوندا پروته ستانلیک آکیمی چرچئوسینده گئرچکلئشییور؛ آنجاق بو دؤنمده یورومبیلگیسی نین (هئرمنئوتیک) سالت دینسل بیر ایشلنیشی وار، قوتسال کیتابین یوروملانماسیندا گؤز اؤنونده بولوندورولاجاق، بو کیتابین ایچریغی و بیچیمییله ایلگیلی تارتیشمالاردا باش وورولاجاق قوراللارین تومو بو آد آلتیندا توپلانییور. قیساجاسی بو دؤنمده تانریبیلیمسل بیر یوروم صنعتی نین ایلک بیلیمسل تمه للری نین آتیلدیگینی گؤرویوروز " (سؤزر 1981: س.27). قوتسال کیتاپلارین یوروملانماسی و آچیملانماسی چابالارییلا گلیشن تئولوژیک هئرمنئوتیک’ین آییرت ائدیجی اؤزللیکلری نه لردیر؟ بونلاری ساپتامایا چالیشالیم. " تئولوژیک هئرمنئوتیک، قوتسال یازیلارین دوغرو آچیملانماسی صنعتیدیر. بو صنعت، کیلیسه بابالان (پاتریستیک) دؤنمینده، اؤزللیکله آوگوستینوس ‘ون ده دوکترینا جهریستیانا (هریستییانلیک اؤیرتیسی) آدلی اثرییله بیرلیکده یؤنتمسل بیر بیلینچ قازانمیشدیر. آوگوستینوس’لا هریستییان دوگماتیغی، گؤرئو اولاراق، اسکی آهیت’تئ (تئورات) قوتسال تاریخ اولاراق واهیهدیلمیش اولان یاهودی هالکی نین اؤزگول تاریخی ایله ایسا’نین یئنی آهیت’ده کی (ینجیل) ائورنسل واهیی آراسیندا اورتایا چیکان اویوشمازلیک و گئریلیمی گئدئرمئیی اوستلنیر. هئرمنئوتیک بو گؤرئوین یئرینه گتیریلمه سینده یاردیمجی اولمالی، حتی چؤزوم گتیرمه لیدیر. آوگوستینوس ، هئرمنئوتیگی قوللاناراق، ده دوکترینا جهریستیانا’دا، یئنی پلاتونجو دوشونجه لردن ده یارارلاناراق، دوشونجه نین، قوتسال متینلرده کی سؤزل (لافزی، لیترال) و سیرادان آنلامدان تینسل آنلاما یوکسلمه سی گرکدیگینی اؤیرتیر " (گادامر 1995: س. 12). دیگر بازی دوشونورلرین ده ایکی فرقلی آنلام آراسیندا آیریم یاپتیکلارینی ساپتاماق مومکوندور. " پهیلون، جلمنس و اوریگئنس ، قوتسال متینلرده کی یوکسک تینسل (پنئوماتیک) آنلامی، بسیط سؤزل (لافزی) آنلامدان آییرمیشلاردیر. بیلیندیگی کیمی ایسا فاکیر هالک آراسیندا یاشامیش، گتیردیگی دی نین ایلکئلرینی ده گونلوق یاشامین بسیط اولایلارینا دایانان فیکرالارلا (پارابولا) هالکین آنلایابیله جگی شکیلده آچیقلامیشدی. کندیسیندن سونرا هریستییانلار، بو فیکرالارین و بسیط آنلاتیمین آردیندا مئجازی (الئگوریک) بیر آنلام بولوندوغونا ایناندیلار. هریستییان آچیملاماجیلار (موفئسسیرلر) ایچین آماچ، قوتسال متینلرده کی بسیط سؤزل آنلام ایله یوکسک تینسل آنلامی اورتایا چیخارابیلمکتی. اؤزللیکله اوریگئنس ، بو قونوداکی چالیشمالارییلا (کندیسیندن سونرا گلن آوگوستینوس ‘لا بیرلیکتئ) هریستییان تئولوژیک هئرمنئوتیگی نین قوروجوسو ساییلیر " (دیلتهئی 1999: س.95). تئولوژیک هئرمنئوتیگین دوغوشوندا رول اوینایان ان اؤنملی ائتکنلردن بیری، ایکی آهیت آراسینداکی ایلیشکیلر قونوسودور. یوروملار چاتیشماسی آدلی اثرینده پ. ریجوور بو قونودا شونلاری سؤیلر: " بو مه سله ایلک هریستییان نسیللری ایچین چوخ جیدی اولاراق اوغراشدیرمیش و رئفورم’ا قدر صحنه نین اؤنونو ایشگال ائتمیشدیر. ایلک زامانلاردا کلمه نین هریستییان آنلامیندا تئولوژیک بیر آلئگوری پروبلمی اورتایا آتیلمیشدی؛ یعنی یئنی آهیت’ین اسکی آهیت’ین یئرینه گئچیپ کئچه مئیهجگی تارتیشیلمیشدی. سونوچدا مسیح’ین، بوتون یهودی متنلرین آنلامینی تاماملاماق و آچیقلاماق ایچین گلدیگی، اونلاری یوروملادیگی، دولاییسییلا اونلارلا هئرمنئوتیک بیر ایلیشکی ایچینده اولدوغو قبول ائدیلدی. بؤیله جه مه سیه اولایی، یوروملاناجاق بیر شئی اولمادان اؤنجه ، اؤنجه کی یازییی یوروملایان اولدو " (اکت.ؤزجان 1998: س.24). هئرمنئوتیک، رئفورماسیوندا قوتسال یازیلارین کندیلرینه دؤنمه حرکتییله بیرلیکده یئنی بیر ایومه قازانمیشدیر. رئفورمجولار کیلیسه اؤیرتیسی گلنَگییله پولمیغئ گیرمیشلر و قوتسال متینلری هئرمنئوتیک یؤنتمله اله آلمیشلاردیر. اؤزللیکله آلئگوریک یؤنتم بیر یانا بیراقیلمیشدیر. بؤیله جه نسنل، قونویا دوغرودان یؤنلن، هر تورلو اؤزنل کئیفیلیکدن آرینمیش اولماق ایستئین یئنی بیر یؤنتم بیلینجی یهشئرمیشدیر. فقط مرکزجیل موتیف نورماتیف قالمیشدیر. یئنی چاغین تئولوژیک و یا هومانیستیک هئرمنئوتیگینده، اؤزگول اؤلچوتو یئنیدن الده ائتمک اوزره، قوتسال متینلرین اؤرتوک و یا ایقامه آنلامی آراشدیریلمیش و بو آنلام یئنیدن اورتایا قونولمایا چالیشیلمیشدیر. بوندان آماچ، کیلیسه گلنَگی نین و سکولاستیغین لاتینجئسییله چارپیتیلمیش اولان اساس آنلامی اورتایا چیخارماقدیر (گادامر 1999: س.13).
دیلتهئی ، رؤنسانس’تان ایتیبارن هئرمنئوتیکده مئیدانا گلن بازی دئغیشمه لردن سؤز ائدر: " آچیملاما و آچیقلامایا قوراللار قویما ائتکینلیگی، رؤنسانس’تان بئری یئنی بیر آشامایا گیرمیشدیر. بو یئنی آشاما، کلاسیک اسکیچاغدان و هریستییان اسکیچاغیندان، دیل، یاشام قوشوللاری و اولوساللیک باخیملاریندان آیریلییوردو. اؤیله کی بورادا آچیملاما، بیر زامانلار روما’داکی اویقولانیمینا قارشیت بیر شئی هالینه گلمیش، بیر یابانجی (دیگر) تینسل یاشاما گراماتیک، قونویا یؤنلیک و تاریخسل آراشدیرمالار آراجیلیغییلا و ترانسپوزیسیون یولویلا نوفوز ائتمه اولموشتو. و بو یئنی فیلولوژی، پولیماتی و ائلئشدیری، چوغو کز سادجه ایکینجی ائلدن بیلگیلر و فراگمانلارلا چالیشابیلدی. اؤیله کی او یئنی بیر شکیلده یاراتیجی و کونستروکتیف اولماق زوروندایدی. بؤیلئلیکله فیلولوژی، هئرمنئوتیک و ائلئشدیری، داها یوکسک بیر باساماغا چیکتی. سون دؤرت یوزییلدیر گیتگئده زنگینلئشن بیر هئرمنئوتیک یازینی مئوجوتتور. بو آشامادا ایکی دئغیشیک آکیم اولوشموشدور: کلاسیک متینلر و اینجیل متینلری، اؤزومسئنمئیه چالیشیلان ایکی بویوک گوچتو. بونونلا بیرلیکده هئرمنئوتیگین نیهای اینشاسینی اینجیل’ین آچیملانماسی چابالارینا بورچلویوز. بو قونوداکی یازیلارین ان اؤنملیسی و بلکه ده هئرمنئوتیگین نیهای اینشاسی باخیمیندان ان درین تمه للره اینئنی، فلاجیوس’ون جلاویس (آچار، 1567) آدلی اثری اولموشدور " (دیلتهئی 1999: س.96-97).
هئرمنئوتیک دایما، ده کیل تاریخسل وارولوشون آنلاشیلماسینی بیلیمین آجیل سورونو کیلان بیر بویوک تاریخسل حرکتین باسکیسی آلتیندا دیککات چکمیش، گوندئمه گلیپ گئچرلیک قازانمیش، فقط سونرا یئنیدن کارانلیکلار ایچریسینده قایبولوپ گیتمیشدیر. 16. و 17. یوزییللارداکی اینجیل’ین پروته ستانلیک یؤنوندن آچیملانماسی بیر یاشامسال سورون هالینه گلدیگی سیرادا، 18. یوزییلدان 19. یوزییلا گئچیش ییللاریندا سجهله یئرماجهئر، سجهلئگل، هومبولدت و دیگرلری پسیکولوژیک/تاریخسلجی گؤروشدن حرکتله کلاسیک و اینجیلجی هئرمنئوتیگین دار قالیپلارینی کیرمایا چالیشیرلارکن و نیهایهت 19. یوزییل اورتالاریندان سونرا مودئرن دوغا بیلیمی نین و تئکنیغین گلیشمه سییله و بونلارین " بیلیم " قاورامینا یئنی بیر قونوم وئرمه لرییله بیرلیکده آنلامانین کندیسی بیر فلسفی پروبلمه دؤنوشورکن؛ هپ بؤیله اولموشدور " (ریهده ل 1995: س.53).
اؤزللیکله یئنی چاغلا بیرلیکده هئرمنئوتیگین " هوقوقسال " و " تئولوژیک " هئرمنئوتیک اولاراق گلیشمه سی سؤز قونوسودور. یوکاریدا دا دئغینیلدیگی کیمی، " پروته ستانلیگین اورتایا چیخماسییلا بیرلیکده، اؤزللیکله لوتئر دؤنمینده مه لانجهتون’لا بیرلیکده بویوک بیر هئرمنئوتیک ائتکینلیک اورتایا چیکییور. مه لونجهتون’دا یئنی بیر یوروملاما، هیریستییانلیغی اینجیله دؤنرک یئنیدن یوروملاما کیمی بیر ایهتییاچ کندینی گؤسترییور. " 16. و 17. یوزییللاردا اینجیل’ین پروته ستانلیک یؤنوندن آچیملانماسی " بیر قورامسال سورون هالینه گلدیگی سیرادا، ایشتئ مه لانجهتون’ون بو چابالارینی هاتیرلاماق گرکیر. 18. یوزییلدان 19. یوزییلا گئچیش ییللاریندا سجهله یئرماجهئر، سجهلئگل، هومبولدت و دیگرلری اینجیل’ی اؤزللیکله فیلولوژیک تمه للی بیر اینجئلمه قونوسو یاپییورلار و بیلدیگیمیز اوزره سجهله یئرماجهر فیلولوژی اؤرنَگیندن حرکتله بیر رومنطیق هئرمنئوتیک سونویور بیزئ. ذاتن سجهله یئرماجهر ایله بیرلیکده هئرمنئوتیگین بیر گئنل فلسفه هالینه گلدیگینی ده آز چوخ بیلییوروز " (ؤزلم 1994: س.81)
2. SCHLEIERMACHER VE ROMANTİK HERMENEUTİK
ایلک کز 2. SCHLEIERMACHER VE ROMANTİK HERMENEUTİK ‘ین ائتکیسییله، هئرمنئوتیگی ائورنسل بیر آنلاما و آچیملاما اؤیرتیسی هالینه گتیرمئیی دئنمیش و اونو توم دوگماتیک و وسیله جی یؤنلریندن چؤزمئیه گایرت ائتمیشدیر. بؤیله جه هئرمنئوتیکده مت نین اساس آلینان نورماتیف آنلامی آرکا پلانا چکیلمیشدیر. آنلاما، مت نین دئهالار-آراسیلیک تمه لینده " اورتکن تئکرار " ایدیر. بؤیله جه سجهله یئرماجهر بیر متافیزیک قاوراییشدان حرکتله، یاشامانین تکیللشدیریجی بیر ایلگی ایله آنلاشیلماسی گرکدیگینی ساوونموشدور. بو اؤیرتیده دیل’ین رولو اؤن پلانا چیخمیش و یازیلی اثره باغیملی قالان فیلولوژیک یوروملامانین سینیرلاری آشیلماق ایسدنمیشدیر. سجهله یئرماجهر ‘ین هئرمنئوتیگی، قونوشما، اینسانلارین بیربیرینی آنلاماسی زمینینده تمه للندیرمه سی، هئرمنئوتیغئ یئنی بیر درینلیک قازاندیرمیشدیر. اؤیله کی بو آرادا بیر تین بیلیملری سیستمی نین دایانماسی گرکن تمه للر ده اورتایا قونولموش اولویوردو. آرتیق هئرمنئوتیک، توم تاریخسل بیلیملرین تمه للرینده یاتان زمیندی؛ سادجه تئولوژی نین دئییل. او آنا قدر تئولوگلار و فیلولوگلار، هئرمنئوتیگی، سادجه مت نین دوگماتیک آنلامینی اورتایا چیخارمادا آراچ اولاراق قوللانییوردو. اویسا سجهله یئرماجهر ‘له بیرلیکده تاریخسلجیلیک’ئ گئدن یول آچیلمیشدی (گادامر 1995: س.14=15). فلسفی هئیرمنئوتیگی ایلک کز اینجیل یوروموندا اورتایا قویموش اولان " سجهله یئرماجهر ایچین بیر آنلام وئرمه صنعتی اولاراق هئرمنئوتیک’ین باشووردوغو آنلاما یؤنتمی، ائورنسل بیر یؤنتم اولاراق، توم تینسل یاراتیلان، دوشونجه اورونلرینی، بو یاراتی و اویونلری اونلارین یاپیجیلاری ایله اؤزدئشلئشدیررک و بو آرادا کندیمیزی ده اونلارلا اؤزدئشلئشدیررک یئنیدن زیئنیمیزده کورما یؤنتمیدیر. بو یؤنتمله اله آلیناجاق اولان یازیلی متینلر، آسلیندا دیلسئ1 اورونلردیر و دیل، بیرئیین اولدوغو قدر، توپلومون دا ائورنی آنلاملاندیرما اورتامیدیر. یعنی بیرئی ده، توپلوم دا، هر تاریخسل چاغدا، سؤزجوکلره یوکلنئن اورتاق آنلاملار آراجیلیغییلا ائورنی قاورارلار. اؤیله کی، دیل بو هالییله آنلاملارین تاشیییجیسیدیر. بؤیله اولدوغو ایچیندیر کی، دیل آینی زاماندا هر تاریخسل چاغدا اینسانلارین ائورنی .ناسیل قاورادیکلارینی هئرمنئوتیک یولدان یوروملامامیزی ساغلایان اورتام اولاراق، تاریخین ده تاشیییجیسیدیر. اؤیله کی، " هر تاریخسل یاپیت بئللی بیر تاریختیر " (ؤزلم 2001: س.246). هئرمنئوتیک سجهله یئرماجهر ایچین دیلین بولوندوغو هر یئرده سؤز قونوسو اولان بیر آنلاما صنعتیدیر. هئرمنئوتیک هم تئک تئک دیل باغلاملاری هم ده بوتون اولاراق دیل’ئ دئغین بیر آنلاما صنعتی دییه دوشونوله بیلیر. بو باخیمدان " آنلاما صنعتی اولاراق هئرمنئوتیک بیر باشینا دئییل، پئک چوخ اؤزل هئرمنئوتیک ایله واردیر " . سجهله یئرماجهر تئک تئک هئرمنئوتیکلر یانیندا اونلارین هپسی نین یاساللیگینا ایلیشکین بیر گئنل هئرمنئوتیک’ین گرکدیگینی ساوونور. نه وار کی، " گئنل هئرمنئوتیک’ین سینیرلارینی چیزمک زوردور " . بورادا یاپیلاجاق ان اؤنملی ایش هئرمنئوتیک’ین یاساللیغی نین بولونوپ بلیرلنمه سیدیر " (ئرده لی 1991: س.266-267). هئرمنئوتیک، سجهله یئرماجهر ‘ئ قدر، ان یگی هالییله، بیر گئنل گئچر آچیملاما صنعتینا اولاشماق آماجییلا ده کیل قوراللارین بیر آرایا گتیریلمه سییله اینشا ائدیلمیش بیر قوراللار بیناسییدی. بو بینا، گراماتیک/دیلبیلیمسل، تاریخسل، استئتیک/رتوریک و نسنل/ولگوسال آچیملاما تارزلاری نین آچیملاما سورجی ایچینده بیرلیکده ائتکیلی اولدوکلاری ایشلئولری باریندیرییوردو. و هئرمنئوتیک، یوزییللارین فیلولوژیک ویرتوؤزلوغوندان چیخمیشدی و آرتیق بو ایشلئولرین کندیلرینه دایاندیگی قوراللارین دا بیلگیسی اولموشتو. سجهله یئرماجهر بو قوراللارین آرکاسینا، آنلامین آنالیزینه، آنلامایلا آماچلانان بیلگی نین کندیسینه یؤنلدی؛ و او گئنل گئچر آچیملامانین، اونون یاردیمجی آراچلاری نین، سینیرلاری نین و قوراللاری نین ایمکانینی ، آنلامانین اؤزونه ایلیشکین بو بیلگئدن تورتدی. فقط او آنلامایی، سادجه یازیلی اثرلر اورتمه سورجییله کندیسی نین کوردوغو جانلی ایلیشکی ایچینده، بیر یئنیدئنکورما، یئنیدئن-کونستروکده ائتمه اولاراق آنالیز ادبیلیردی. او، یاشامایی ائتکیله ین بیر یازیلی اثرین مئیدانا چیخدیگی یاراتما سورجینی کندینده هیسسئتمئیی، سئزمئیی و قاورامایی، شو دیگر سورجین بیلگیسی ایچین، یعنی بیر اثرین بوتونونو یازیلی ایشارتلردن و یاراتیجی نین نییهت و دوشونجه تارزیندان حرکتله آنلاماق ایستئدیگیمیز دیگر سورجین بیلگیسی ایچین گرکلی قوشول سایدی (دیلتهئی 1999: س.101-102). بیلیندیگی کیمی، سجهله یئرماجهر ، " متن یورومونون بوتون-پارچا ایلیشکیسینه دایاناراق یاپیلماسینی اؤنرییوردو. هر متن پارچالاردان اولوشموش بیر بوتوندور؛ پارچادان یولا چیخاراق بوتونو آنلاماق گرکیر. فقط آینی آندا پارچایی آنلاماق ایچین ده بوتوندن حرکت ائتمک گرکیر. سجهله یئرماجهر پارچا ایله بوتون آراسینداکی بو قارشیلیکلی گئدیپ گلمئیه " یورومسال دؤنگو " آدینی وئرییوردو. ایلک دؤنمینده دیلتهئی، متن اینجئلمه سینه ایلیشکین بو هئرمنئوتیک یؤنتمی، یاشامایی، تاریخی آنلاماق ایچین ده بیر موده ل اولاراق اؤنرمیشدیر " (ؤزلم 1994ب: س.197).
3. دیلتهئی و تین بیلیملرینین یؤنتمی اولاراق هئرمنئوتیک
سجهله یئرماجهر ‘دن سونرا Wیلهئلم دیلتهئی (1883-1911)، تین بیلیملرینی تمه للندیرمه گیریشیمی سیراسیندا، بو بیلیملری " یاشاما " قاورامیندان حرکت ائدن آنلاماجی بیلیملر اولاراق قونوملامیشدیر. اونا گؤره، آنلاما یؤنتمی، بیر آنلاماجی پسیکولوژی نین یؤنتمی اولابیلیردی و تین بیلیملری یاشاما آنجاق بؤیله بیر یؤنتمله اگیله بیلیرلردی. تین بیلیملری ایچین بو قونودا باشلیجا یؤنتم ایسه، دیلتهئی ‘ا گؤره هئرمنئوتیک آنلاما یؤنتمیدیر. تین بیلیملری دیلسل اورونلر اولاراق یازیلی متینلری اؤنجه بیر فیلولوژیک آنلام ائلئشدیریسیندن گئچیرجکلر، داها سونرا دا سؤزجوکلرین بئللی بیر دؤنم یا دا چاغ ایچین یوکلندیکلری تینسل آنلاملان اورتایا چیخاراجاقلاردی. چونکو یازیلی یاپیتلارین سؤزل آنلامینی بیر فیلولوژیک آنلاما ایله اورتایا چیخارماق یئترلی اولماز. بو ندنله اونلارین بیر ده بئللی بیر دؤنم یا دا چاغین ساهیپ اولدوغو تینسل یاشام آلتیندا یوکلندیکلری تینسل آنلام دا آیدینلاتیلمالیدیر و آنجاق بو آنلاملار سایه سینده او دؤنم یا دا چاغا ائگئمن اولان تینسللیک قاورانابیلیر. آما دیلتهئی’ا گؤره، بو آنلاملار، آنجاق بیزیم بوگونکو تینسل دونانیمیمیز آلتیندا چؤزوملنئبیلدیکلریندن، گئچمیشی آنجاق گؤرلی اولاراق آنلایابیلیریز " (ؤزلم 200: س.247-248). دیلتهئی ‘ین دئییمییله، " اینسانلاری آنلاماق ایستریز. بوتون دیگر نسنه لری/شئیلری گؤز اؤنونده بولوندوردوغوموزدا آچیقلامایلا ایلگیلنیریز؛ اینسانلارا باخدیگیمیزدا ایسه، آنلامایا چالیشیریز.(…) دوغال سورچلری آنلایاماییز. بیز فیزیکسل بیر گوجون ائتکیسی نین فرقیندا اولوروز، آما دوغانین گوجونو بیلمئییز. بو، مورال دونیا آلانیندا فرقلیدیر. بورادا هر شئیی آنلاریز " (دیلتهئی 1996: س.229). دیلتهئی آنلامایی شؤیله تانیملار: " دویولارا دیشدان وئریلی اولان ایشارتلر آراجیلیغییلا ایچسل گئرچکلیگین بیلینمه سینی ساغلایان بو یؤنتمه، آنلاما دییوروز. بو گونلوق دیلده (دئ) قوللانیلان بیر تریمدیر. و پئک ایهتییاچ دویدوغوموز ساغلام بیر پسیکولوژی ترمینولوژیسی، آنجاق، سیکی سیکییا گلیشدیریلمیش، آچیق و قوللانیشلی بیر شکیلده سینیرلاری چیزیلمیش بیر تریمین توم یازارلار تارافیندان آینی شکیلده سئباتلا قوللانیلماسییلا یئرلئشئبیلیر. دوغانین آنلاشیلماسی، اینتئیپرتاتیو ناتوراه، مئجازی بیر تریمدیر. حتی اؤزل هاللریمیزین قاورانیلیشینی دا بیز پئک اویقونسوز بیر شکیلده آنلاما اولاراق گؤستریریز. پئک تابیی بیر شکیلده شؤیله شئیلر سؤیلریم: آنلامییوروم، ناسیل بؤیله یاپابیلدیم؛ کندیمی بیله آرتیق آنلامییوروم. اویسا بونلارلا بئن، وارلیغیمین دویوسال دونیا ایچینده کی گؤرونوشو اوزرینه بیر ایفاده ده بولونویور، سانکی قارشیمدا بیر یابانجی نین دویوسال دونیاسی بانا آچیلمیش دا اونو ایفاده ائتمک و یا بیر باشقا دورومدا کندیمه بیر یابانجی کیمی باخاقالمیش بیر هاله دوشتوغومو سؤیلمک ایستییورومدور. بونلارا دایاناراق، آنلامایی، دویوسال اولاراق وئریلی ایشارتلردن حرکتله، ایفادئسی بیززات بو ایشارتلردن عیبارت بیر شئی اولاراق پسیشیک اولانی تانیدیگیمیز سورچ دییه آدلاندیرییوروز (دیلتهئی 1999: س. 86-87). دیلتهئی ‘ا گؤره، " بو آنلاما، بیر چوجوغون آلگیلاماسینی آنلاماقدان سهاکئسپئارئ’ین هاملئت’ینی و یا کانت’ین سالت عاقلین ائلئشدیریسی’نی آنلامایا قدر اوزانیر. تاشلاردا، مرمرده، موزیقال بیچیم وئریلمیش سئسلرده، ژئستلرده، سؤزجوکلرده و یازیلاردا، ائیلملرده، ائقونومیک دوزنلرده و آنایاسالاردا، آینی اینسان تینی بیزیمله قونوشور و بونلار آچیملانمایی/یوروملانمایی بئکلمکده دیرلر. و محقق کی آنلاما سورجی، بو بیلگی تورونون اورتاق قوشول و آراچلارییلا بلیرلندیگی قدرییلا، هر یئرده اورتاق نیتئلیکلره ساهیپتیر. او، بو تمه ل ائلمانلار ایچینده هپ آینی شکیلدئدیر. اؤرنَگین لئوناردو’یو آنلاماق ایسترسئم، بورادا ائیلملرین، تابلولارین، رئسیملرین و یازیلی اثرلرین توپلوجا و محقق کی توردئش، بیرلیکلی بیر سورچ ایچینده یوروملانماسی ائتکیلی اولاجاقدیر " (دیلتهئی 1999: س.87-88). دیلتهئی ، " سورکلی اولاراق سابیتلئشمیش یاشام گؤرونوشلرینی اوستالیکلی آنلامایا، آچیملاما و یا یوروملاما " دئنیلدیگینی بلیرتیر. اونا گؤره، " یازیلی اثرلرین تینسل یاشامی و تاریخی آنلامامیز باخیمیندان اؤلچویه گلمز درجه ده کی بویوک اؤنمی، اینسانین ایچسللیغی نین قوشاتیملی، قاپساییجی و اوبژئکتیف اولاراق آنلاشیلیر ایفاده قالیبی نین سادجه دیلده بولونماسیندا یاتار. بو ندنلئدیر کی، آنلاما صنعتی، کندی مرکز نوکتاسینی، اینسان وارولوشونون یازییا گئچمیش ترکئسینینلقالیتی نین آچیملانماسی و یا یوروملانماسیندا بولور " (دیلتهئی 1999: س.88-89). دیلتهئی هئرمنئوتیگی تاریخ و کولتور دونیاسی نین آنلاشیلماسیندا/ یوروملانماسیندا بیر یؤنتم اولاراق گؤرمکده و تین بیلیملری نین باشلیجا یؤنتمی اولاراق تمه للندیرمئیه چالیشماقدادیر. بؤیله بیر یؤنتمه ایهتییاچ دویولماسی نین ندنینی، تاریخسل-کولتورل گئرچکلیگین دوغادان فرقلیلیگیندا آراماق گرکیر. " تاریخسل دونیا تئک تئک بیرئیلر، اونلارین ائیلملری و اورونلرییله مئیدانا گتیریلمیشدیر. بیرئیلر آسلی بیر دَیَره و دَیَر تاشییان بیر وارلیق اولاراق دئنه ییمه ساهیپتیرلر؛ اونلارین آماچلاری واردیر و یاشاملارینی آنلاملی اولاراق قاوراماقدادیرلار. چونکو بو تاریخسل دونیا ائرکسلدیر، آنلاملی و دَیَرلرله یوکلودور. یاشامانین/تاریخسل دونیاسی نین گئریسینه کئچه مه یه جه گیمیز، اونو یالنیزجا ایچردن آنلامایا اوغراشاجاغیمیز دیلتهئی’ین گئنل فلسفی آنلاییشیدیر. بو گؤروشویله، سورکلی اولاراق، تاریخئ هئرهانگی بیر متافیزیکسل سیستمین اویقولانماسینی رددائتمیشدیر. تاریخین ده، ایچریدن آنلاشیلماسی گرکیر. تاریخسل دونیاداکی بوتون آنلاملار، بوتون دَیَرلر و آماچلار، بلیرلی بیر زاماندا و بلیرلی قوشوللاردا یاشایان اینسان بیرئیلری نین دئنه ییمینده قایناغینی بولماقدادیر " (ه.پ. ریجکمان 1962: س. 159-160 ). دیلتهئی ، اینسانین " تاریخسل بیر وارلیق " اولدوغونو بیرچوخ کز سؤیلمیشدیر. آما " تاریخسللیک " قاورامی بورادا نه یی ایفاده ائتمکده دیر؟ بو سورونون یانیتی یالنیزجا دیلتهئی’ین هئرمنئوتیگینی آنلاماق ایچین دئییل، آما آینی زاماندا سونراقی هئرمنئوتیک قورام اوزرینده کی ائتکیسینی آنلاماق ایچین ده اؤنملیدیر. دیلتهئی ، تاریخی بیر نسنه اولاراق بیزیم قارشیمیزدا دوران گئچمیش بیر شئی اولاراق تاسارلاماز. تاریخسللیغی هر زامان نسنل اولاراق آچیق بیر اولگو اولان اینسانین زامان سورجینده کی دوغوشو، یاشاماسی و اؤلومو بیچیمینده آنلاریز. تاریخسللیک، باشلیجا ایکی شئیی ایفاده ائتمکده دیر:
1 ) اینسان کندیسینی یالنیزجا ایچگؤزلم آراجیلیغییلا دئییل، آما یاشامین نسنللئشمه لری یولویلا آنلار. " اینسانین نه اولدوغونو بیزه یالنیزجا تاریخ سؤیلر " (دیلتهئی، گس ویی، 224). اینسانین کندینی آنلاماسی، دوغرودان دئییل، دولایلیدیر.
2) اینسانین دوغاسی دئغیشمز بیر اؤز دئییلدیر (ریجهارد ائ. پالمر 1983: س.1 16). دیلتهئی ‘ا گؤره، تاریخسللیک اینسانین آییرت ائدیجی کاراقتریستیغیدیر. اینسانین سابیت، دئغیشمز بیر دوغاسی یوکتور. " تاریخسللیک " قاورامی، آنلامی باخیمیندان دئغیشئبیلیرلیغی، زامانا باغلی اولمایی، تاریخین هپ ایچینده بولونماقلیغی ایفاده ائدر. تاریخسللیک، کندی باشینا وارولان/دوغال بیر اولگو اولماییپ، اینسانین بیززات کندیسی نین گئرچکلئشدیردیگی ائیلملر، دَیَرلر و یاشانتیلاردان اولوشموشدور. اینسانین فلسفه ده و تین بیلیملرینده (کولتور بیلیملریندئ) بیلمک/انلاماق ایستئدیگی شئی کندی تاریخسللیغیدیر. تاریخسللیک، اینسانین و کولتورون وارولوش تارزیدیر.
4.هئیدئگگئر و اونتولوژیک- واراولوشچو هئرمنئوتیک
" وارلیق و زامان " هئیدئگگئر، دیلتهئی ‘ین " یاشاما " قاورامی نین یئرینه «وارولوش»و گتیریر. وارولوش، تاسارلانان، تئوریک عاغیل یولویلا قاورانابیلن بیر شئی دئییلدیر. او، اینسانین ساهیپ اولدوغو توم اولاناقلارین دیشلاشماسیدیر. اؤیله کی، اینسان آسلیندا ائورنی دئییل، بیززات کندی اولاناقلارینی و اورونلرینی یوروملاماقتا و آنلاماقدادیر. یعنی آنلاما، اینسانین دوشونسل بیر یهتیسی دئییل، اینسان وارولوشونون تمه ل حرکتیدیر. او، آنلامایی، هئرمنئوتیک’ی، آرتیق دیلتهئی ‘دا اولدوغو کیمی بیر یؤنتم اولاراق دا گؤرمز و اونو بیر یؤنتم اولماقدان دا چیخاریپ، اینسانین وارلیق تارزی، دیش دونیایا آچیلما بیچیمی اولاراق قونوملار. اینسان هئیدئگگئر ‘ئ گؤره، ائورنی دئییل، کندی تاریخی ایچینده کندینی آنلاماقدادیر؛ قیساجاسی، اینسان هئرمنئوتیک یاپماقدادیر. بؤیله جه هئیدئگگئر ‘ده هئرمنئوتیک، اینسان وارولوشون بیززات کندیسینی آنلاما بیچیمی اولور. بیزه آنلاما یولویلا آچیق اولان شئی، بیزدن باغیمسیز اولدوغو سانیلان بیر ائورن دئییلدیر. وارلیق، هر شئیدن اؤنجه ، بیزه، دیلده آچیلان بیر تاریختیر. اونو آنلاماق، " بیزی ساران هر شئیی آنلاماقدیر " . آما بیزی ساران، یعنی ایچینده یئر آلدیگیمیز بو «هر شئی»ی ناسیل بوتونویله آنلایابیلیریز کی؟ هئیدئگگئر ، بو قونودا آنجاق دوگماتیک بیر توتوملا، بیزی ساران هر شئیی آنلایابیله جگیمیزی قبول ائتمئمیز گرکدیگینی، بوندان باشقا بیر چاره بولونمادیگینی بلیرتیر " (ؤزلم 2001: س. 247).
هئیدئگگئر ‘ین فلسفه چالیشمالاری نین باشلیجا ایلگی اوداغینی " وارلیق " سوروسو اولوشدورییر. او، هم هوسسئرل هم ده دیلتهئی ‘دان آلدیگی ائتکیلرله، فئنومنولوژیدن هئرمنئوتیغئ یؤنلمیش و " اونتولوژیک هئرمنئوتیک " آدی وئریلن بیر یاکلاشیم اورتایا قویموشدور. " هئیدئگگئر ‘ین وارولوشو داسئین چؤزوملمه سی تمه لینده و بونون متافیزیک آچیدان ایچردیگی بیرچوخ یئنی پئرسپئکتیفله بیرلیکده، اینسان بیلیملرینده هئرمنئوتیک ده تومویله یئنی بیر ایشیک آلتیندا گؤرونمئیه باشلار. هئیدئگگئر بیر یاندا وارولوش سورونونو بوتون گلنکسل متافیزیکلرین چوخ اؤته سینه کئچه ن بیر بیچیمده جانلاندیریرکن بیر یاندان دا تاریخسلجیلیگین کلاسیک آپوریلری نین قارشیسینا یهپیئنی بیر اولاناق چیخاریر: اونون آنلاما قاورامی آینی زاماندا اونتولوژیک بیر آغیرلیک دا تاشیماقدادیر. دیلتهئی ‘دان یولا چیکان هئیدئگگئر ، آنلامانین وارولوشسال بیر اولای اولدوغونا ایلیشکین رادیکال بیر اونتولوژیک دوشونجه گلیشدیریر و آنلامانین هر تورونو بیر تاساریم، بیر پروژئ اولاراق آچیقلار " (گادامر 1990: س. 95).
هئیدئگگئر’ین وارولوش فلسفه سی نین هئرمنئوتیغئ قازاندیردیگی ان اؤنملی یؤنون، اونون اؤن-آنلاما قاورامیندا یاتدیگینی بلیردن گئورگ میسجه ‘ئ گؤره، " هئیدئگگئر دیلتهئی’ین دوشونجه لرینی کندی وارولوش فلسفه سی نین فئنومنولوژیک یؤندن تمه للندیریلمه سینده اساس آلمیش، بونو دا هئرمنئوتیک پروبلمینی فلسفی بیر رادیکالیزاسیون ایچینده اله آلماق سورتییله یاپمیشدیر. هئیدئگگئر بیر " اولاگلمه " (فاکتیزیتائت) هئرمنئوتیگی " کورموش و بونونلا، هوسسئرل ‘ین فئنومنولوژیک اؤز اونتولوژیسینه قارشی " وارلیگین اؤندوشونسل اولماییشی " نی آچیملاما کیمی پارادوکسال بیر گؤرئو فورموله ائتمیشدیر. بونا گؤره وارلیق کندینی " آنلار " و کندینی ایمکانلار آلانینا آتیلمیشلیغی ایچینده یوروملار. وارولماق آنلاماق دئمکدیر. بورادا هئرمنئوتیگین فئنومنلره یؤنلیک آراچسال یؤنتم آنلاییشی، اونتولوژیک یؤنتم آنلاییشینا گئری دؤنمک زوروندا اولدوغو نوکتایا اولاشیر. آنلاما آرتیق بورادا اینسانی دوشونمه نین ساهیپ اولدوغو دیگر دوشونمه تاویرلاری آراسیندا بیر تاویر دئییلدیر؛ ترسینه او اینسان وارولوشونون تمه ل حرکتلیلیغیدیر " (گادامر 1995: س. 19).
آنلامانین وارولوشسال بیر اولای اولدوغونا ایلیشکین رادیکال بیر اونتولوژیک دوشونجه گلیشدیرن و آنلامانین هر تورونو بیر تاساریم، بیر پروژئ اولاراق آچیقلایان هئیدئگگئر’ین گؤروشلری نین، گلنکسل هئرمنئوتیک ایچین مئیدان اوقویوجو بیر نیتئلیک تاشیدیگی ساپتانابیلیر. آلمانجادا verstehen (انلاماق) فعلی نین ایکی آنلامی واردیر: بیرینجیسی، اؤرنَگین، " بیر شئیین آنلامینی آنلییوروم " دئدیگیمیزده اورتایا چیکان آنلامدیر. آما بو، آینی زاماندا " بیر شئی هاککیندا بیلگی یا دا اوزمانلیک صاحیبی اولماق " کیمی ایکینجی بیر آنلاما دا گله بیلیر.(…) هر ایکی دورومدا دا بیر بیلمه ائیلمی، " بیر شئی هاککیندا بیلگی صاحیبی اولماق " ، " بیر شئیله ناسیل اوغراشیلاجاغینی بیلمک " سؤز قونوسودور. بیر متنی " آنلایانلار " ، بیر آنلاما چاباسییلا کندیلرینی آشماقلا قالمازلار؛ آنلاما یولویلا یئنی بیر ذئهن اؤزگورلوغو ده قازانمیش اولورلار. بو دا چوخ ساییدا یئنی اولاناقلار الده ائتمک دئمکدیر " (گادامر 1990:. س. 95). بورادا هئیدئگگئر’ین، اساس اولاراق گله جگه یؤنلیک اولان اینسان وارولوشونا دایاندیریلان بیر تاریخ بیلینجی نین یاپیسی سورونونو اونتولوژیک بیر دَیَرلندیرمئیله اله آلماسی سؤز قونوسودور.
5. گادامر و فلسفی هئرمنئوتیک
هانس-گئورگ گادامر (1900-1990)، هئرمنئوتیگی اونتولوژیک بیر زمینه یئرلئشدیرمه و ائورنسللئشدیرمه یولونداکی چابالارییلا، اونو کئچه ن یوزییلین هئرمنئوتیگیندن فرقلی بیر دوغرولتویا چکمیش و بو قونوداکی اثرلرییله یوزییلیمیزین فلسفه سینده ده یوغون تارتیشمالارا یول آچمیش، اؤنملی ائتکیلر اویاندیرمیشدیر. گادامر ان اؤنملی اثری و ان چوخ ائتکی یاراتمیش اولانی، دوغرولوق و یؤنتم’ین(1960) یانیسیرا، هئرمنئوتیگین گئنل و اؤزل. پروبلملرینی بئتیملمئیه و آیریجا هئرمنئوتیگین چاغداش فلسفه آکیملاری قارشیسینداکی قونومونو بلیرلمئیه و یا بو آکیملارلا هئرمنئوتیک آراسیندا باغ کورمایا یؤنلیک چوخ ساییدا ماقاله ده اورتایا قویموشدور (ؤزلم 1998: س. 1 17).
هئیدئگگئر ‘ین یاپیتی اوستونه قورولان یا دا هئیدئگگئر’ده ایشارت ائدیلن تمالاری ایشله ین و اونلاری آلیشیلمادیک بیچیملرده گلیشدیرن گادامر ‘ین دوغرولوق و یؤنتم آدلی یاپیتی، زامانیمیزدا، هئرمنئوتیک ائتکینلیک آلانینی و آنلامینی ایفاده ائتمک ایچین یازیلمیش ان قاپساملی اثرلردن بیریدیر. گادامر ایچین هئرمنئوتیک، دیلتهئی’دا اولدوغو کیمی تین بیلیملری نین (کولتور بیلیملری) یؤنتم سورونلانیلا سینیرلی دئییلدیر. گادامر ‘ده هئرمنوتیک فلسفه نین تام اوداغیندا یئر آلیر؛ آنلاما، اونون ایچین، دونیاداکی وارولوشوموزون تمه ل/یلکسل بیر تارزیدیر " (بئرنستئین 1985: س. 34).
دوغرولوق و یؤنتم’ده گادامر صنعت اثرلری نین آلیملانماسینا، ادبی متینلرین یوروملانماسی و تاریخ آراشدیرماسینا چئویرمیش بولونماقدادیر. بونونلا بیرلیکده، گادامر’ین هئرمنئوتیگین ائورنسللیغی و اونتولوژیک اؤنجه لیغی هاککینداکی ایدیعالاری، دوغا و توپلوم بیلیملری فلسفه سی اوزرینده اؤنملی ائتکیلر یاراتمیشدیر " (بئرنستئین 1985: س. 34-35).
هئکمان’ا،گؤره، " گادامر ‘ین اینسان بیلیملری نین دوغاسی قونوسوندا دوغرولوق و یؤنتم’ین باشیندا یؤنلتدیگی سورویا وئردیگی جاواب، بوتون آنلامین لینگویستیک اولدوغو و اینسان بیلیملرینده آنلامانین بو ندنله دیل اورتامی ایچینده اینجئلنمه سی گرکدیگیدیر. بو، آنلامانین دیلسللیغی نین بو یوزدن گادامر’ین یاکلاشیمی نین آچاری اولدوغونو و اثری نین آچیقلانماسی نین اوداغی اولماسی گرکدیگینی دیله گتیرمک، آپآچیق اولان بیر شئیی گئرئغیندن فازلا وورگولاماق کیمی گؤرونئبیلیر. فقط، بو تئزین مرکزیلیغی، بیرچوخ گادامر یورومجوسو ایچین آپآچیق دئییلدیر و آنلامینی/ؤنمینی وورگولاماق اؤنملیدیر. دوغرولوق و یؤنتم’ده اینسان بیلیملری نین دوغاسینی کشفئتمک آماجییلا یولا قویولان گادامر، شو قاپساییجی سورولار دیزیسی نین تارتیشماسینا گیریشیر: استئتیک تئجروبئ نین دوغاسی، اویونون رولو، اینسان بیلیملری نین و اونتولوژی نین تاریخی. گادامر’ین بو قونولارلا ایلگیلی آنالیزی نین آیرینتیلارینا تعاغیلیپ قالماق کولایدیر و ائلئشتیرمنلریندن چوغونون یاپتیغی شئی ده بودور. گادامر ‘ین بو قونولارلا ایلگیلی آنلاییشی، اؤزللیکله ده زور اونتولوژی سورونلارینا یاکلاشیمی هاککینداکی تارتیشمالار گئرئغیندن فازلا اوزوندور. بو تارتیشمالار، اولاشدیگی سونوجون اؤنمینی گؤزدن کاچیردیکلاری ایچین گادامر ‘ین اثری نین گئرچک گوجونو قاورایامازلار. نیهای نوکتادا اؤنملی اولان سورون، دیگر بوتون قونولاری آنلامانین آچاری اولدوغو ایچین آنلاشیلماسی گرکن کیسیم، دیلدیر. بو قونو، گادامر ‘ین تارتیشدیگی بوتون دیگر قونولاری گؤلگئده بیراقیر و کندیسییله دیگر قونولارا یاکلاشیلماسی گرکن بیر پئرسپئکتیف ساغلار " (هئکمان 1999: س.129).
گادامر ، " اینسانی یاشام دئنه ییمیمیزین اساسیندا دیلسللیک ایچینده بولونویور اولماسی"ندان حرکتله " اینسان ایلیشکیلری نین ائورنسل دیلسللیغی " نین آلتینی چیزمکده و هئرمنئوتیگین دیل زمینینده تمه للندیریلمه سی نین، اؤنجه لیکله " دیلسللیگین آنالیزی " نی گرکتیردیگینی سؤیلمکده دیر. بونونلا بیرلیکده بورادا دئنه ییم آلانلاری نین سینیرلاندیریلماسی دا کاچینیلماز گؤرونمکده دیر. چونکو بیززات دیلسللیک دئنه ییمیمیز سینیرلیدیر. بورادا، دیلتهئی ‘ین، هئرمنئوتیگین کندیسینی یازییا گئچمیش دیلسللیک آلانلاری ایله سینیرلاندیرماسی قونوسونداکی تمه ل تئزی هاتیرلانمالیدیر. گادامر ‘ئ گؤره بو، ذاتن هئرمنئوتیک پروبلمین تاریخسل گلیشیمینده کی سینیرلاندیرمالارلا دا قوشوتلوق گؤستریر. دیلسللیک آنالیزی، بو ندنله " گونوموزده بیزه یابانجیلاشدیریلمیش گلنک ایله " ، یازیلی گلنک ایله، یوروملاما گرکتیرن بیر قارشیلاشمایا معروض قالماق زوروندادیر. یوروملاما، بورادا آرتیق گلنَگی گونوموزه ترجومه ائتمه آنلامینا دا گلیر. یوروملامایا ترجومه اولاراق باخماق، ترجومئیی، توم اینسان ائیلملرینی و اورونلرینی آنلاییپ دَیَرلندیرمه ده بیر مودئل قیلار. ترجومه نین بو یاپیسیندان حرکتله، بیزه بوگون یابانجی کیلینان بیر شئیلر بولوندوغو و بونون بیر گئنل پروبلم اولدوغو گؤستریلیر. هئرمنئوتیگین ائوئرنسللیغی، اساسیندا بورادادیر. بو دئمکدیر کی، هر چاغ، اؤنجه کی چاغلارلا یازیلی اثرلر تمه لینده کی ایلیشکیسینی بیر ترجومه ایلیشکیسی اولاراق قورار. بوگونون دونله ایلیشکیسینده کی بو ائورنسللیک، بو یوروملاما/ترجومه ائتکینلیگی اولاراق هئرمنئوتیگین ده ائورنسللیگینی گتیریر (ؤزلم 1998: س. 119). گادامر ‘ئ گؤره فلسفه نین توم چاباسی، یاشامی کندینده کی بوتونلوغویله قاورایابیلمکدیر. نه وار کی بوتونسلجی قاوراییش چاباسی هر زامان دیلیمینده دئغیشیک فورملار ایچریسینده گئرچکلئشیر. بو، دئغیشیک فئنومنلر ایچین بؤیله اولدوغو کیمی، بلیرلی تیپده کی فلسفه نین گلیشیمی ایچین ده بؤیلئدیر. ایشتئ هئرمنئوتیگین گؤرئوی، بو دئغیشیک فورملار ایچریسینده کندینی گؤسترن یاشاما قاوراییشلاری نین تمه ل آنلام و ایشلئوینی گؤسترمکدیر. بو دئغیشیک فورملار، اینسانلاراراسی ایله تیشیمدن توپلوم یؤنئتیمینه، بیرئیین توپلوم ایچینده ائدیندیگی دئنه ییملردن آینی بیرئیین توپلوملا قارشیلاشما تارزینا، دیندن حقوقا، صنعتتان فلسفه یه، گلنکدن بو گلنَگی یگیجه اسنئدن اؤزگورلئشدیریجی بیر رئفلئکسییونا، حتی دئوریمجی بیر بیلینجه قدر؛ " یاشام " تریمییله قاپسانان بوتون آلانلاردا کندینی گؤستریرلر " (ؤزلم 1998: س. 118).
گادامر ، تاریخین کوجاقلانماسی و تاریخسل میراثین ترجومئ/یوروملاما یولویلا موحافازا ائدیلمه سی نین، هئرمنئوتیکدن هپ بئکلنئن بیر گؤرئو اولدوغونو بلیرتمکده دیر. بو یؤنویله هئرمنئوتیک موحافازاکار بیر گؤرونومه ساهیپتیر. بونونلا بیرلیکده هر یوروملامانین بیر ترجومه اولدوغو هوسوسو، هئرمنئوتیگی، ان آز موحافازاکارلیغی اؤلچوسونده گلنکدن و اوتوریتئدن اؤزگورلئشمه آراجی، حتی رئفورم و دئوریم آراجی دا کیلمیشدیر. لوتهئر’ین رئفورمیست هئرمنئوتیگی تاریخسل بیر اؤرنک اولاراق آکلا گلمکده دیر (ؤزلم 1998: س. 121).
گادامر ‘ین هئرمنئوتیگی یالنیزجا سوسیال بیلیملرین دئییل، آینی زاماندا اینسانی آنلاما فئنومنی نین بیزاتیهی کندیسی نین ده بیر قاوراییشینی ساغلاماقدادیر. اونون یاکلاشیمی، هر نه قدر سوسیال بیلیملر ایچین بیر یؤنتم اولاراق قوللانیلاماسا دا هئرمنئوتیگین، سوسیال بیلیملرین نه هاککیندا اولدوکلارینی آن- لامانین آراجی اولاراق قوللانیلابیله جگی و قوللانیلماسی گرکدیگینی دیکده ائتمکده دیر (هئکمان 1999: س.185).
هئرمنئوتیک گلنَگین جانلانماسی
هئرمنئوتیک و تاریخسلجیلیگین، 19. یوزییلدا بیچیملنمیش اولدوغو شکلییله، تاریخین اینجئلنمه سی و تاریخسل بیلگی نین دوغاسییلا یاکیندان ایلیشکیلی اولدوغونو ساپتاماق مومکوندور (بئرنستئین 1985:111). 19. یوزییل هئرمنئوتیگی پوزیتیویزمین بویوین ائنتئلئکتوئل ائگئمنلیگینه و گئرچک بیلگی اولاراق تانیملانان شئیین موده لینی و اؤلچوتلرینی یالنیزجا دوغا بیلیملری نین ساغلادیگینی ایدیعا ائدن بیلیمجیلیک تیپینه قارشی بیر تئپکی اولاراق گلیشمیشدیر. هئرمنئوتیگین کاراقتری اینسان/توپلوم بیلیملری نین اوتونومیسینه و بوتونلوغونه یؤنلن سالدیرییلا بیچیملنمیشدی. اؤزللیکله دیلتهئی تارافیندان، اینسانی و تاریخسل بیلگی هاککیندا آییرت ائدیجی شئیین نه اولدوغونو بلیرلمک و بو بیلگی نین کندینه اؤزگو قونو- سونو، آماچلارینی و یؤنتملرینی اورتایا قویماق و بیزه " نسنل بیلگی " یی یالنیزجا دوغا بیلیملری نین ساغلایابیله جگی اینانجینا مئیدان اوکوماق، بیرینجیل گؤرئو اولاراق گؤرونموشتو. دیلتهئی’ین هایالی، کانت’ین ماتماتیک و دوغا بیلیمی ایچین باشاردیگی شئیی اینسان/توپلوم بیلیملری ایچین گئرچکلئشدیرمکتی: " نسنل بیلگی " نین بو تیپی نین ایمکانی، دوغاسی، آلانی و مئشرولوغونو گؤسترئبیله جگی بیر " تاریخسل بیلگی نین ائلئشدیریسی " نی یازماق ایهتییاجیدیر " (بئرنستئین 1985:112-13).
توپلومسال بیلیملرین فلسفی تمه للری و هئرمنئوتیک قونوسونداکی چالیشمالار دیلتهئی’دان گونوموزه قدر، یئنی بویوتلار قازاناراق گلمیش بولونماقدادیر. " دیلتهئی اؤزللیکله سجهله یرماجهر تارافیندان گلیشدیریلمیش اولان هئرمنئوتیک اوستونه، تین بیلیملری نین یؤنتمی و آییرت ائدیجی قونوسو اولاراق قبول ائتدیگی شئی، اؤزللیکله " تاریخسل عاغیل " اوستونه یازمیشدیر. 20. یوزییلدا هئرمنئوتیگین آلانی و آنلامی چارپیجی اولاراق هئیدئگگئر تارافیندان گئنیشلئتیلمیش و فئنومنولوژیک گلنک ایچینده اوغراشان دیگر دوشونورلر، ه.گ. گادامر و پاول ریجوئور تارافیندان قاپسامی داها دا گئنیشلئتیلمیشدیر. گونوموزده سوسیال دیسیپلینلرین یئنی آراشدیرمالاریندا، آنلاما و یوروملاما اوستونه وورگولارلا بیرلیکده، هئرمنئوتیک بویوتون جانلانماسی سؤز قونوسودور (بئرنستئین 1985: 30). آنجاق 1970′لرین اورتالارینا قدر پوزیتیویست و نئو-پوزیتیویست اگیلیملرین یایگینلیغی و ائگئمنلیغی دئوام ائتدیگیندن اؤتورو، هئرمنئوتیک گلنک پئک فازلا یانکی اویاندیرامامیشدیر. بیزده ده بیلیم فلسفه سی آلانیندا و توپلوم بیلیملری آراشدیرمالاریندا، هئرمنئوتیک یاکلاشیمین و یؤنتملرین، گئنل اگیلیملرین و یاکلاشیملارین گئریسینده قالدیگینی گؤرمک مومکوندور. آما اؤزللیکله سون ییللاردا هئرمنئوتیک فلسفه نین، گئچمیشئ گؤره جانلانمایا و سوسیال بیلیملرین دوشونسل تمه للری نین بلیرلنمه سینده رول اوینامایا باشلادیگی گؤرولمکده دیر.
