3 Şubat 2012 Cuma

کولتور


 گونتای گنجالپ
مدنيت و کولتور قاوراملاري اوزَرينه

بعضي قاوراملارين اوزرينه آچيقلامالاردا بولونماق دوشونجه حياتينا جانليليق قازانديرير.   «مدنييت» سؤزو کؤکن اولاراق عربجه اولسا دا، آنجاق عرب دوشونجه حياتينا باغلي دئييلدير. عربلر «مدنييت» سؤزونه  «تمددون» دئييرلر. «مدنييت» 19-جو عصرده عوثمانليدا دوزلديلميش. ان چوخ فرانسا ايله اينتئللئکتوال ايليشکيده اولان عوثمانلي آيدينلاري «سيويليزاسيون» سؤزونه قارشيليق اولاراق «مدنييت» سؤزونو قوللانيرلار. داها سونرا عوثمانليدان قاجارلارا، ايرانا کئچميشدير بو قاورام. مشروطه نين چوخ تلففوظ ائتديگي بير سؤز ايدي. هم عوثمانلي مشروطه سي نين، هم ده تبريز مرکزلي مشروطه حرکتي نين. ايراندا فارس اولوسچولوغو مرکزلي دؤولت قورولدوقدان سونرا تورکييه دن گلن بير سورو سؤزلره ياساق گتيريلدي رسمي ادبيياتدا. بو اوزدن ده ايراندا «مدنييت» سؤزونون يئريني «تمددون» آلدي. بو آرادا بونو دا سؤيله مک يئرينده اولار کي، ايراندا پهلوي رئژيمي قورولدوقدان سونرا فارس ديل قورومو بير سورو سؤزلر دوزلتدي. او جومله دن «کولتور» سؤزونون يئرينه «فرهنگ» يايقينلاشدي. بو گون ده ايران گئنه لينده «کولتور» سؤزو قوللانيلماز، اونون يئرينه «فرهنگ»  سؤزو قوللانيمدادير. ائپيستئمولوژي آچيدان «کولتور»له باغداشماسا دا، آنجاق آرتيق آليشقانليق اوزوندن يئرينه اوتورموشدور. «فرهنگ» سؤزو «فرهيخته-سئچکين» سؤزوندن دوزلديلميشدير.  
«کولتور» سؤزو لئکسيک آنلامدا «شوملانميش تورپاق» آنلاميندا اولسا دا اونون داها گئنيش آنلامي رام ائديلميش، اهليلشديريلميش تورپاقدير. چونکو هر اکيلن تورپاق وئريملي اولماز. وئريمليلشديريلميش تورپاقدير. اينسان ايراده سي نين تورپاغا ائنيشيدير. مثلا عربيستان، مرکزي آسييادا تورپاق اهليلشمه دي. زاتن کؤچري حياتين دا بير سببي تورپاغين اهليلشمه مه سيدير. اينسان اووچولوق دؤنميندن اعتيبارن کولتورلو اولماغي آرزو ائتميش، يعني اويغون بير مکاندا تورپاغا باغلاناراق داها ياخشي ياشاماغي دوشله ميشدير. تاريمين دا کشفي اينسانين بو ايستگينه باغلي اولموشدور. بو اوزدن ده «کولتور» تاريمين کشفي و تاريم حياتي نين اورتايا چيخيشي ايله مئيدانا گلميشدير. تاريم حياتي دا هر يئرده مومکون اولماديغي اوچون تاريم کشف ائديلديگي گوندن تاريما ياتقين اولان تورپاقلاردا مسکونلاشما يولوندا ساواش گئتميشدير. سومئرلرده کي ايلک شهر حياتي نين (سيته لرين) ده ائکونوميک قايناغي تاريمدير. چونکو تيجارت اوچون دونيادا اينسانلارين سايي آز، احتياج آز. تيجاري اورون محدود و بازارلاما دا ضعيف. يالنيز تورپاغي اهليلشديره رک، تورپاغي داها دا وئريملي حالا گتيره رک ايره لي دوزئيده ياشاماق مومکون اولوردو. بو اوزدن ده تاريم يئني بير دؤنمه کئچيشين ائکونوميک آلتياپيسيني اولوشدوردوغو اوچون، اونا باغلي کولتور ده بو ياشامين معنوي قاتيني تشکيل ائتميشدير. کولتور اؤز ائوريمي سوره سينده اويقارليغا دؤنوشموشدور. يئرلليکدن ائورنسللييه دؤنوشن کولتور «مدنييت-اويقارليق» آديني آلميشدير. اصلينده بورادا اويقارليق سؤزو داها اويقوندور چونکو اويقولاناراق (تطبيق ائديله رک) نسنللشن اينسانين اينانجلاري، بيلگيلري و دوشلريدير. سيويليزاسيون (اويقارليق) کؤکن اولاراق «city-شهر» سؤزونه دايانسا دا بو قاورامين داها گئنيش ايچريک داشيديغي سؤز قونوسودور. حتّی شهر بو آنلاييشين ايچينده چوخ جوزيي يئر آلميشدير. اگر شهر حياتي مدنييتين بوتونو ايسه، او زامان بال آريلاري و قاريشقالار ان مدني مخلوقلار. چونکو اونلارين توپلولوغوندا ايشبؤلومو، تشکيلاتچيليق، نيظام-اينتيظام و شهر حياتينا لازيم اولان هر شئي ان يوکسک دوزئيده دير. آنجاق بال آريلاري نين و قاريشقالارين دوزنلي و شهر حياتينا ياتقين ياشاملاري مدنييتين بير پارچاسي کيمي گؤرونمز. چونکو بو دوزن اونلاردا دايما گليشن و تجروبه بيريکديرن عاغلين اورونو دئييلدير. طبيعتله قارشي-قارشييا گله رک بونو الده ائتمه ميشلر. اونلارين بو تشکيلاتچيليغي و ايشبؤلوملري ايچگودولري نين (اينستينکتلرينين) اورونودور. مدنييت اينسانين طبيعتله و اؤزويله قارشيلاشماسي نين نتيجه سيدير. اينسانين ياراتديغيدير، آنجاق تام اينساني دئييلدير. اينسانين مدنيلشمه سي سورجينده ياپديقلاري نين، قوردوقلاري نين هاميسي اينساني اولماميشدير، دئييلدير، اولا بيلمز. چونکو مدنييتين ايجاديندا اينسانين حئيوانسال خيصلتلري ده قاتقيدا بولونموشدور. هئچ بير مدنييت خاليص اينساني ايچريکدن برخوردار دئييلدير. ايراده، بيلگي، اولکو (ايده آل) و ياراديجيليق مدنييتين ايجاديندا ائتکين اولموشدور. تاريخي سورج ايچينده اينسانين دوغا ايله قارشيلاشماسي و اونو رام ائتمه ماجراسي مدنييتين اولوشومونا زمين ساغلاميشدير. رام ائديلمه ين، اهليلشمه سي مومکون اولمايان دوغادا مدنييت مئيدانا گلمه ميشدير. بوزلوقلاردا و قومسالليقلاردا اولدوغو کيمي.  
اوزون زاماندان گونوموزه قدر بو قاوراملار اوزرينه دارتيشمالار داوام ائتمکده دير. چونکو اينسانين ماددي-معنوي حياتينداکي گليشمه لر و ترانسفورماسيونلار ايستر-ايستمز قاوراملارين يئنيدن آچيقلانماسيني ايجاب ائتمکده دير. بو قونودا بير چوخ دوشونورلر آچيقلامالاردا بولونموشلار. اونلاردان بيري ده آرنولد توينبيدير. توينبييه گؤره، مدنييت بير سئنتئزدير. تئزين و آنتيتئزين سئنتئزيدير. مدنييت سوسيال ديالئکتيکانين اورونودور، سئنتئزيدير: 1- هوجوم (تئز). آجليق، قيتليق کيمي ائتکنلر سالديرقانليغي گوجلنديرير. 2- مودافيعه  (آنتيتئز). اينسان يا طبيعت يا وحشي هئيوانلار يا دا باشقاسي قارشيسيندا دايما مودافيعه ده اولموشدور. 3- مدنييت (سئنتئز). توينبي نين بو گؤروشونه گؤره 2 مکاندا مدنييت اولماز: 1. قومساللليقدا، چؤللوکده. چونکو بو تورپاقلاردا مسکونلاشماق اوغروندا ياريش و ساواش گئتمز. بو تورپاقلاري رام ائتمک مومکون اولماميشدير. تاريخده باتيدان دوغويا کؤچ دئيه بير اولقويا تانيق اولماميشيق. 2. بوللوق جوغرافيياسيندا دا مدنييت دوغماز. چونکو اينسانلارين قيدا اوغرونا ياراشمالارينا، سالديري و مودافيعه يه احتيياج اولماز. بوللوق جوغرافيياسيندا طبيعتله ساواشاماغا دا احتيياج قالمير. طبيعت هر شئيي حاضيرلاميشدير، اونو رام ائتمک اوچون اينساني ايراده يه گرک قالماميشدير. بو آچيدان باخيلديغيندا مدنييت سؤزو کولتوردن داها قاپساييجي اولسا دا سينيرلاريني بليرله مک ده چتين مسئله دير. کولتور اهليلشديريلميش، وئريمليلشديريلميش تورپاقدير. سادجه اکيلميش تورپاق دئييلدير. بو وئريمليلشديرمه سورجينده اينسان کندي ايراده سيني ده رئاليزه ائتديگي اوچون اهليلشميش اولور. بير تورلو تورپاغي شوملاييب اهليلشديرن، وئريمليلشديرن اينسان و يا توپلوم اؤز ياراديجليق ائنئرژيسيني ده تورپاقدا مرکزلشديرديگي اوچون وئريملي اينسان، کولتورلو توپلوم اولور. کولتورلو اينسان آنلاييشي دا بوردان قايناقلانير. اينسان ايلک کز طبيعتله قارشيلاشديغي و تورپاغي وئريمليلشديرديگي زاماندان بري کولتورلو اولموشدور. اووچولوق دؤنمينده اينسان بونو الده ائده بيلمه ميشدير. بو وئريلردن يولا چيخاراق، بؤيله آنلاماق مومکوندور کي، اويومسوز طبيعتله ساواش، مدنييتي ايجاد ائدير. اينسانين طبيعتله ديالئکتيک ايليشکيسي، اينسانين اينسانلا ديالئکتيک ايليشکيسي، اينسانين وارليقلا ديالئکتيک ايليشکيلر بوتونو مدنييتين ياراديجيسيدير.  
 شهرچيليک اينسانين ماددي ياراديجيليغيدير. شهر مدنييتين ظرفي دئييل، مدنييتين بير قيسميدير. مدنييتي شهرچيليک اولاراق آدلانديرديغيميزدا بوتونو پارچايا گؤره آدلانديرميش اولوروق. شهر و شهرچيليک آيري-آيري آنلاملار. آنجاق هم شهر، هم ده شهرچيليک مدنييتين پارچالاريدير. بيري مدنييتين ماددي، ايکينجيسي معنوي طرفيدير. مثلن خط ايجاد ائتمک معنوي بير اوروندور. شهرده کاناليزاسيون ايجاد ائتمک ماددي. بير شعر يازان اينسان دا، بير آرابا دوزلدن آدام دا مدنييتين منسوبلاري و قوروجولاري.  
کولتور و مدنييت آنلاييشلاري گونوموزده ده تئوريک پلاندا گئنيش دارتيشما کونوسودور. بوتون مدنييتلرين اولوشوموندا بير اينانجين وار اولدوغونو ساوونان گؤروش گئت-گئده گوجلنمکدير. بو يؤنده اؤزلليکله تورک فيلوسوف ييلماز اؤزآغپينارين فيکيرلري چوخ ديققت چکيجيدير. سومئرلردن گونوموزه قدر هر بير مدنييتين بير اينانج چئوره سينده شکيللنديگي گؤروشو گونوموزده يايقيندير. نه زامان دا او اينانج چؤکموشسه، اونا باغلي اولان مدنييت ده تاريخدن سيلينميشدير. چونکو بو گؤروشه گؤره مدنييتين اورتا ديرگي اينانج و بو اينانجا باغلي اخلاق نيظاميدير، يان ديرکلري ايسه، سياسي و ائکونوميک اؤرگوتلنمه لردير. يان ديرکلر زده له نرسه، او مدنييت يارا آلار، آنجاق چؤکمز، اؤزونو اونارا بيلر. مدنييتين اورتا ديرگي اولان اينانج چؤکدويونده آرتيق يان ديرکلر ده اونونلا بير يئرده چؤکر. بو ندنله اؤزلليکله پوستمودئرنيته ده، مدنييتي، روحي يوکسليشين شعورونا وارماق و بو يوکسليشين ايچرديگي راسيونال اينانج سيستئمي کيمي آلقيلامالار سؤز قونوسودور...

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder