24 Mayıs 2011 Salı

دوشونجه حياتيميزدا الشديرل ايشبيرليگي


  ييلماز اؤزآکپينار 
   
دوشونجه حياتيميزدا الشديرل ايشبيرليگي*
   
          بيليملرين دوشونجه آلتلري اولان قاوراملار، گؤزله نن اولايلار اوزرينده کي  سويوتلاييجي (مجرد) موحاکيمه نين اورونودور.  قاوراملار اولايلارين اورتايا چيخيشي و بيره بير باغلانتيسيني قاورادير. راضي ائديجي آچيقلاما ساغلايان بير قاوراما اولاشديقدان سونرا، يئني بير اولايلا قارشيلاشينجا اونو دا عئيني قاوراملا آچيقلاماغا، قاوراماغا چاليشيريق. چونکو او قاورام، داها اؤنجه گؤزلنميش (موشاهیده ائدیلمیش) اولايلارا بير دوزن گتيرميشدير. بو دوزن ايچينه يئرلشديره رَک، او يئني اولايي دا آنلاشيلير حالا گتيرمک ايستر. اولايلارين گؤرونوشونو و اورتايا چيخيش سيراسيني دوغرودان دوغرويا تصوير و تثبيت ائده بيله ريک. فقط اولايلارين اورتايا چيخيش سببيني و اولايلاري بير-بيرينه باغلايان باغي، قاوراملار اولمادان آنلايا بيلمه ريک. چونکو اولايلارين تصويريندن آيري اولاراق، اونلارين آچيقلانماسي، اولايلارين کندينده دئييل، ذهنده دير. آچيقلاما، اولايلارين اورتايا چيخيش شرطلريني و آرالارينداکي ايليشکيني بير موحاکيمه يه گؤره تاسارلايان ذهنده قورولار. اولايلار ذهنين ديشيندا؛ آچيقلاييجي فيکير ايسه، ذهنده دير. گؤزلم وئريسي اولاراق دويو (حیسس) کاناللاريندان گلن اولايلاري آنلاشيلير حالا گتيرن، ذهنده اينشا ائديلن قاوراملاردير. بيليمسل قاوراملار، بير چوخ معنالارا گلن و او اوزدن فرقينه واريلمادان چليشکيلي دوشونجه لره يول آچان آنلاشيلماز فيکيرلر دئييلدير. مونفريد اولايلارين سوموت (مشخص) دَييشکنليکلريندن سويوتلانان ايليشکيلر دئمک اولان قاوراملار، دَييشکن اولايلاري ثابيت ايليشکيلرله آچيقلار.
          فيزيولوژي نين مئتودولوژيک اساسلاريني 19-جو عصرين اورتالاريندا دوزَنه قويان       Claude Bernard-ین ایفاده سی ایله «قانونلارين ائتکيلري، او ائتکيلري اورتايا چيخاران شرطلره گؤره دَييشر، فقط قانونلار دَييشمز» موحاکيمه ياپيسي بليرگين سويوت قاوراملارا موراجيعت ائتمه دن، موبهم فيکيرلرله دوشونولدويو زامان، تئوريک پلاندا توتارلي اولماق مومکون اولماديغي کيمي، اويقولامايا رهبرليک ائده جک آچيق- سئچيک سونوجلار چيخارماق دا مومکون اولماز.  
  کسين قاورامسال ياپيسي اولان فيکيرلرين الشديرَل (تنقیدی) زمينده آراشديريلماسي، دوشونجه ني ايره لیله در. آراشديرما ايشله ملري، دوشونجه نين يا دستکلنمه سي، يا دا يانليشلانماسي ايله سونوجلانار. يانليشلانان بير فيکير، اولايلاري چليشکيسيزجه قاپسايا بيله جک باشقا بير آچيقلاييجي فيکير آراييشيني باشلادار. بؤيله جه، کندي يانليشليق آلانيندان دوشونجه ني اوزاقلاشديرماق صورتييله، حقيقت آراييشينا خيدمت ائتميش اولور. بير فيکيرين تحقيق ايشله مي سونوجوندا دستکلنمه سي ايسه، او فيکيرين ايچه رديگي منطقه  گؤره آرانان اولقولارين قانيت (مَدرَک) تشکيل ائتمه سيدير. بو دئمکدير کي، بير فيکير صيرف دويغوسال بيچيمده و سئزگي يولويلا قبول ائديله بيلمز. چونکو دويغولار و سئزگيلر، بير شخصين آنجاق کندي ايچينده حيسس ائده بيله جگي روح حاللاريدير. آنجاق کي، بيليمسل چرچيوه ده فيکيرلرين دستکلنمه سي، هر کسين بيرليکده گؤزله يه بيله جگي قانيتلارا و هر کسين اورتاقلاشا قبول ائتديگي موحاکيمه اساسلارينا گؤره دير. بونونلا بيرليکده، تحقيق ايشله مي ايله دستکله نن بير فيکره باغلانماق، او فيکرين قارشيسيندا آرتيق الشديرل دوشونجه ني بوراخماق و او فيکري اينانج حالينا گتيرمک دئييلدير. چونکو باغلانيلان فيکير قاورانا بيلير تئوريک ياپيسي دولاييسييلا، گؤزلم آلانينا عآيد بير چوخ منطيقسل سونوجلار ايچه رر. کندي منطيقسل سونوجلاريني اولقولار آلانيندا آختارماق، قاورامسال فيکيرلرين وئريمليليگيدير. بؤيله بير نؤقطه ده، آرتيق او فيکرين کيمين فيکري اولدوغو بيرينجي درجه ده اؤنملي دئييلدير. چونکو تئوريک ياپيسيندا بليرلنميش قاوراملار ايچه رن بير آچيقلاييجي فيکرين منطيقسل سونوجلاريني، موحاکيمه قابيلييتي اولان هر کس چيخارا بيلر. چيخارديغي سونوجلاري، فيکرين اؤن گؤردويو بليرلي شرطلرده اولقولار آلانيندا آرايا بيلر. بؤيله جه، گئرچکدن بيليمسل بير فيکير اونو اورتايا قوياندان باشقا کيمسه لرين الينده و حتّی سونراکي نسيللرده يئني گؤزلملره يول آچاراق سورکلي تحقيق ائديله بيلر. بيليمسل فيکرين بو نيته ليگي، فيکير حياتيندا الشديرل ايشبيرليگي نين و نسيللر آراسيندا داوام ائدن بير دوشونجه گه له نه گي نين (عنعنه سی نین)  دوغماسينا قاتقيدا بولونار.  
  تئوريک تَمَلي اولان قاورامسال ياخلاشيملارين آزليغي دولاييسييلا، مملکتيميزده بير دوشونجه گه له نه گي قورولمور. بورادا ايشاره ائديلن گه له نَک، نه کئچميشه باغلانماق، نه ده کئچميشي تکرارلاماقدير. بونونلا بيرليکده بو گونون فيکيرلريني اورتايا چيخاران اورتام، کئچميشين بو گونله بيرلشديگي نؤقطه دير. چونکو چؤزوم بکله ين بير مسئله ايله ايلگيلي يئني بير فيکير، اؤنجه کي فيکيرلرين يئترسيزليگيندن قايناقلانار. بو دورومدان راحاتسيزليق دويولاراق گيريشيلن دوشونمه فعاليتلري سونوندا يئني بير فيکير اورتايا چيخار. بو دا گؤسترير کي،  بيليمسل دَيَر داشييام يئني بير فيکير، اوريژينالليق اولسون دئيه اورتايا آتيلماز، قارشيلاشيلان مسئله ني مؤوجود فيکيرلرله چؤزمه چابالاري نين سونوجسوز قالماسي اوزوندن، احتيياج حاصيل اولدوغو اوچون تاسارلانير (پلانلانیر). اؤيله ايسه، فيکير حياتي، هر کسين کندي کئيفينه، کيشيسل ذؤوقلرينه، دويغوسال اَييليملرينه، يا دا يئنيليک ماراغينا گؤره زامان-زامان اورتايا آتيلان فيکيرلردن اولوشان بير کوللئکسيون دئييلدير. بير اؤلکه نين فيکير حياتي، مسئله لري آنلاماق و چؤزمک اوچون اورتايا قويولان فيکيرلرين الشديرل زمينده تحليل و تحقيق ائديلمه سي ايله شکيلله نر. بؤيله بير اورتامدا، فيکيرلر بير-بيري ايله باغلانتييا گيتيريله رک، دَيَرلنديريلر. رقيب فيکيرلر لئهده علئيه ده قانيت تشکيل ائدن اولقولارين حاکيمليگينده قارشیلاشدیریلار. بو اساسلارا دايانان بير فيکير حياتي، بير مسئله ايله ايلگيلي فيکيرلري دَيَرلنديرمه و اله مه صورتييله ايکي سونوجدان بيريني دوغورار: يا راضي ائديجي آچيقلاما ياپان فيکير اورتاقلاشا قبول ائديلر، يا دا قانيتلار يئترلي بولونماديغي اوچون ايختيلاف حلل ائديلمز. ايکينجي دورومدا يئنه ده، ايختيلافين نه کيمي قانيتلارلا حلل ائديله بيله جگي خوصوصوندا اورتاق بير گؤروشه واريلار. يئني فيکير آختاريشي اونا گؤره ايستيقامت آلير. اؤنملي اولان نؤقطه ده بودور: سورغولامالار هئچ بير شرطده کسيلمز. سورغولاماق، وار اولان فيکير اوزرينده باشقا بير آچيدان دوشونمکدير. قرارا وارماق اوچون چوغو زامان يئني گؤزلملره موراجيعت ائتمک گره کير. يئني گؤزلملر، يئني موحاکيمه لر ياپديرار.  
          بو صورتله داها اينجه ليکلي قاوراييش ساغلايان فيکيرلره دوغرو بير گليشمه اولور. دوشونجه نين گه له نَکسلليگي دئديگيميز نيته ليک ده بودور. کؤهنه بير فيکيره عينادکارجاسينا باغلي اولاراق قالماق گه له نکچيليکدير. گه له نکچيليکدن فرقلي اولان گه له نکسلليک، کئچميشين بو گونه اوزانان سورَکليليگي ايچينده کي عکسيکليک نؤقطه سيندن حرکت ائدر و بو گونون فيکرينه اولاشماغا چاليشار. اونون اوچون گه له نکچيليک بير چئشيت اويومسوزلوق اولدوغو حالدا، گه له نکسَلليک، کئچميشين اوزانتيسي و گله جگين حاضيرلاييجيسي اولان بو گونو اينشا ائتمک ايستر.  
          گه له نَکسَلليک حياتييتدير و گه له نَکچيليگين، فرد و توپلوم حياتي اوچون ساغليقلي اولان آلتئرناتيويدير. اينقيلابچيليق گه له نَکچيليک دئييل، اونون قارشيتيدير. اينقيلابچيليق دا باشقا چئشيت بير اويومسوزلوقدور. گه له نَکچيليک بو گونو يوخ سايديغي اوچون بو گونه اويوم ساغلاماز؛ اينقيلابچيليق کئچميشي اينکار ائتديگي اوچون بو گونو آنلايا بيلمز. گه له نَکسَلليک، بعضن اينقيلاب ساييلاجاق يئني فيکير و بؤيوک دَييشمه لر ده دوغورا بيلر. اؤيله اولماقلا بيرليکده، گه له نَکسَلليگين دوغوردوغو اينقيلاب، کئچميشين اوزانتيسي اولان بو گونون گئرچک راحاتسيزليقلاريني اورتادان قالديرديغي اوچون تپکي دوغورماز.  
          بو حالدا گه له نَکسَلليگين دوغال سونوجو اولاراق گليشن اينقيلاب ايله کئچميشله باغيني قوپاران اينقيلابچيليغين زورلاما اينقيلابيني، قاورامسال اولاراق بير-بيريندن آييرد ائتمک لازيمدير. اؤيله ايسه، اينقيلابچي اولماماق، هر تورلو دَييشيکلييه و اينقيلابا پرينسيپ اعتيباري ايله قارشي اولماق آنلامينا گلمز. گه له نَکچي اولمامانين آنلامي دا، کئچميشي اينکار ائتمک دئييلدير. اينقيلابچي و گه له نَکچي اولماما، ساغليقلي بير گه له نَکسَلليک دئمکدير. حياتييتي، اينطيباغي و راضي ائديجي حيسسيني بير آرادا ساغلايان دوشونمه و فعاليت طرزي، گه له نَکسَلليکدير. بو باخيمدان گه له نَکسَلليک چرچيوه سينده کي گه له نَک، کئچميشدن گلن و گله جگه آخان بو گونون حياتيدير. اؤيله ايسه، فيکير حياتيندا بير دوشونجه گه له نه گي نين وارليغي، ذهني يئته نَکلرين بو گونون شرطلرينده گليشمه سيني و کنديني ايفاده ائتمه سيني قولايلاشديرار. اگر سادجه، هر بيري کندينه مخصوص موبهم فيکيرلري ايچه رن آيري-آيري گؤروشلر وارسا، دوشونجه گه له نه گي يوخدور. دوشونجه گه له نه گي اولماديغي زامان گنج ذهنلر، فيکير قارغاشاسي ايچينده يئتيشمک زوروندا قالار. بوندان دا آنلاشيلير کي، دوشونجه گه له نه گي کئچميشه عآيد دئييل، بو گونون دوشونجه حياتيدير.  
          دوشونجه گه له نه گي نين جان داماري الشديرل ايشبيرليگيدير. الشديرل ايشبيرليگينه داخيل اولماق اوچون بير فيکرين ايکي نيته ليگي اولماليدير: 1. فيکير بير قاورامسال ياپي ايچه رمه ليدير. 2. تحقيق ائديله بيلير اولماليدير.  
          فيکيرلرين چوخلوغونا رغمن فيکير حياتي مئيدانا گلمز. دايانديغي و موحاکيمه اساسلاري بللي اولمايان فيکيرلر، يئني گؤزلم وئريلرينه زاتن دويارسيز قالار. دوشونجه ني بير بيرئي دوشونر؛ آنجاق دوشونجه لرين گليشه جگي اورتامي، الشديرل ايشبيرليگي حاضيرلار.  
حاضیرلایان گونتای گنجالپ
   



*Türk yurdu” dərgisi, 129-cu sayı, 1998-ci il.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder