آدورنو

آدورنو

موسیقی

   

  آدورنو ( 1903-1969) دا قوشقوسوز موسیقی نین دیش دونیا ایله اولان باغینتیسینی رددائتمز. آنجاق او، بو باغینتی قونوسوندا لوکاچ'دان چوخ فرقلی دوشونور. آدورنو'یا گؤره، هر صنعت کیمی بیر گئرچکلیک گؤرونوشو اولان موزیک، گؤرونوش دئییل ده گئرچکلیگین کندیسی اولونجا، او آرتیق ایدئولوژی اولور؛ ایدئولوژی اولاراق، توپلومسال یانلیش بیلینجین قایناغی اولاراق موزیک ایشلئوسل موزیکدیر. بو دوروم موسیقینین کندیسینی توپلومدا قوللاندیرماسی دورومودور. او زامان موزیک توپلومسال اولماز. موزیک-توپلوم باغینتیسی نین ناسیل اولوشدوغونو سورماقدان چوخ بو اولوشومدا توپلومون موزیکده ناسیل گؤروندوگونون، موسیقینین ده توپلومون دوخوسوندان هانگی آنلاملاری چیخاردیغی نین آراشدیریلماسی اؤنملیدیر. آنجاق موسیقینین مرکزی ایچه ریگی نین توپلومسال اولاراق دئشیفره ائدیلمه سی دئنه مه لریندن تام باشاری بکلنمز. موزیک ایله توپلومسال ایچه ریک بیربیریندن آیری توتولمالیدیر. موسیقینین توپلومسال اولانین دوز بیر یانسیماسی اولماسی بیر یانا، تام ترسینه آدورنو'یا گؤره موزیک توپلوم ایچین بیر اؤرنک اولوشدورور. آما بو موزیک بللی بیر موزیکدیر، «آتونالیته» دئنیلن یئنی موزیکدیر. بو موسیقینین باشلیجا یاراتیجیسی Arnold Schönberg. Schönberg'in اونلو اؤیرنجیلری آلبان بئرگ و Anton Webern'den باشقا Igor Strawinsky ده بیر زامان بو یولو ایزله میشدیر. گلنکسل تونال موسیقینین تمل اؤیه سی آرمونیدیر. Tonalitede، چوخ فرقلی سسلر، بیر موزیک پارچاسیندا بیر آنا تون اکسنی اطرافیندا بیرلشدیریلرک اویوم الده ائدیلیر. بو آنا تون، عئینی زاماندا ائگئمئن توندور؛ چوخلوقدا بیرلیگی ساغلایان اؤگه دیر. بو تونال دوزه نی ییخاراق، کروماتیک دیزیده کی اون ایکی نوتایا یئنی بیر سیرالاما گتیرن Schönberg، بو یئنی تکنیگه «اون ایکی تون تکنیگی» آدینی وئریر، اسکی موسیقینین آرمونی'سی یئرینه کونترپوانی قویار. بورادا آرتیق ائگئمئن، مرکزی بیر تون یوخدور. یئنی موسیقینین بو یاپیسی، آدورنو'نون دوشله دیگی، بیر ائگئمئن گوجون اولمادیغی توپلوم دوزه نی ایچین اؤرنگی اولوشدورور. 

  موزیک، یالنیز توپلومسال اولانا دئییل، دوغال اولانا دا کندی طرزینده ائگئمئندیر: «بیر دوغا ائگئمئنلیگی سیستئمی موزیکده سونوچ وئریر.» موسیقینین دونیاسی دوغال و توپلومسال اولاراق بیر بوتون دونیادیر؛ دونیا قارشیسیندا بیر گؤرونوش دونیاسی، دیش دونیا قارشیسیندا بیر ایچ دونیادیر. «تصویرلر دیزیسی اولاراق دئییل، دینامیک بوتونلوک اولاراق بؤیوک موزیک، ایچ دونیا صحنه سینده مئیدانا گلیر. بو، موزیک ایله توپلوم باغینتیسی نین تام بیر قورامی نین آرانیپ بولوناجاغی یؤنو گؤستریر. (...) صنعت یاپیتلاری نین توپلوملا باغینتیسی لئیبنیز'ین موناتلارینا بنزر: پنجره سیز. دئمک کی، توپلوم اولماقسیزین، کندینی بیلیر اولماق ایچین، بو بیلینچ دایما و زورونلوجا توپلوما ائشلیک ائتمکسیزین، یاپیتلار و عئینی زاماندا قاورامدان اوراق موزیک، هر دورومدا توپلومو تصور ائدر. شونا اینانماق ایسته نیر: قاورامدان اوزاق موزیک نه دنلی درینسه، توپلوما او دنلی آز گؤز قیرپار. «کندیسی ده بیر موزیک قورامجیسی اولان آدورنو موزیک قورامجیلارینا باخاجاقلاری یئری گؤسترییور: ایچ دونیا صحنه سی. دیشاریدا اولان نه وارسا بو صحنه ده واردیر. بو اوزدن دیشارییا باخمایا گرک یوخدور. هیچبیر مونادین پنجره سی یوخدور، آما هر مونات توم دیگرلرینده اولان بیتنی گؤرور. چونکو هر بیری عئینی دونیایی تصور ائدر. «هر دورومدا توپلومو تصور ائدن موزیک»ده بونو موناتلارین یاپتیغی کیمی یاپار، کندی ایچینه باخاراق. بو موزیکده توپلومسال اولان دیبه چؤکموشدور. بسته جی نین توپلومساللیغی بو چؤکله تیده سؤز قونوسودور، یوخسا سییاسال مئیدانلاردا جوشدوران ائفئکت یئرینه قوللانیلان سؤزوم اونا موزیکده دئییل. سؤزوم اونا موزیک، واراولانی، نسنل گئرچکلیگی یئنیدن اوره تیر. بو یئنیدن اورتیم یا دا نسنه یی اویقون بیچیمده تصویرائتمه بیر یئتیسیزلیکدیر، هئم ده چوخ اونلو آدلارین دا پای آلدیغی بیر یئتیسیزلیک. اساس اعتیبارییله موزیک، توپلومسال حقیقت ایچه ریگینی، آما آنجاق قارشی قویما ایله، توپلوملا یاپمیش اولدوغو آنلاشمایی فسخ ائتمکله قازانیر.» توپلومسال اولانی موزیکسل بیچیملرده ایچسللشدیرن موزیک، بو سورعتله توپلوما قارشی چیخار. موزیک بو ایچسللشدیرمه ده و توپلوملا غوغالی اولمادا کندی اؤزرکلیگینی الده ائدر، توپلوما قاییتسیز اولمادا دئییل. موزیکده نسنلله شن توپلوم آرتیق موسیقینین حقیقتیدیر، توپلومسال حقیقت دئییل. آما موزیک، بو کندی حقیقتینی توپلوما گئری وئریر. بو، اونون توپلوملا قوردوغو مشروع بیر ایلیشکیدیر. 

  بئئتهووئن، قوشقوسوز، آدورنو'نون رددائتدیگی آرمونی موسیقینی نین، تونالیدنین بیر بؤیوک اوستاسی ایدی. آما بو، آدورنو'نون بئئتهووئن'ی ردده تمه سینی گئرکدیرمز. چونکو بئئتهووئن موسیقینی، باشلانقیچدا دئوریمجی موزیکتی، هنوز توپلوملا آنلاشمیش دئییلکن. بئئتهووئن، دئوریمجی کند سویلولوغون پروتوتیپیدیر. «اونون یاپیتی، موزیک ایله توپلومون یوموشاق باشلی اویقونلوق شئماسینی پارالار.» بئئتهووئن کندسویلولوغون توپلومسال وسایطیندن قورتولموشدور. اونون موسیقینی «داها آرتیق خیدمتده بولونمایان»، استئتیک باخیمدان تام اؤزرک موزیکدیر. آنلامجا کندینی توپلومون وئسایئتیندن قورتاران، توپلوما باخاراق قاوراناجاق اولمایان اؤزرک موزیک، نه یی گؤستریر؟ او، توپلومو، دیش دونیایی گؤسترمییورسا، نه یی گؤسترجکدیر؟ یانیت کسیندیر: کندیسینی! کندی حقیقتی اولان بیر موزیک، بیر موزیک جومله سی، اونو آنلاماق ایچین باخیشلاریمیزی کندیسینه چئویرمه میزی، اونون گؤندئردیگی دئییل، گؤستردیگی آنلاما یؤنلمه میزی بیزدن بکله ین موزیکدیر. جومله گؤندئریجی ایسه، او، کندیسی نین دیشینداکی دونیایا، آلقی-تاساریم گئرچکلیگینه گؤندئرییوردور؛ باشقا بیر دئییشله جومله نین آنلامی کندیسی نین دیشیندادیر. آما او گؤسترییور ایسه، کندینی گؤسترییور- دور؛ یانی آنلامی کندیسیندئدیر. بئئتهووئن'ین موسیقینی بؤیله بیر موزیکدیر. کندی حقیقتی اولان، یالنیزجا کندینی گؤسترن موزیک. موسیقینین حیاتلا یاریشمایا، اونون رسمینی الده توتمایا ایهتییاجی یوخدور. موزیک حیاتا بیر آلترناتیف دئییلدیر. خالصس، حقیقی موسیقینین بو شئکیلده آنلاشیلماسی، شیمدییه دک بیر- چوخ دوشونورو اوغراشدیران، «موزیک دویقولاری ناسیل به تیملر، اورتایا قویار یا دا یانسیدیر؟» سوروسونو دا گونده م دیشی بوراخیر. چونکو او، یالنیزجا کندی کندیسینی، کندی حقیقتینی اورتایا قویار، نه بیر دویقویو نه ده توپلومسال-دیشسال هرهانگی بیر شئیی. 

   

  موزیک-دیل ایلگیسینه گلینجه ... آدورنو ایچین موزیک ایله سؤزل دیل آراسیندا نه بیر اؤزدئشلیک نه ده سالت بیر ائغرتیله مه باغینتیسی سؤز قونوسودور. او، بیر یاندان موسیقینین دیل کیمی بیر گؤسترگه دیزگئسی اولمادیگینی سؤیلر. موزیکده دیلده اولدوغو کیمی گؤسترن اولاراق بیر سؤزجوک یئرینه بیر نوتا و گؤستریلن اولاراق دا بیر آنلام وار دئییلدیر. تونلار بیر آنلام ایچین بیرر گؤسترن دئییلدیر. آما اؤته یاندان آدورنو یینه ده «سسلر بیر شئیی سؤیلر، چوخلوق اینسانسال بیر شئیی.» دئمکدن گئری دورماز. آما موزیک بونو کندی طرزینده سؤیلر. بو دا موسیقینی دیل کیمی بیر شئی یاپار: «موزیک دیل کیمیدیر. موزیکسل شیوه کیمی دئییملر، موزیکسل آکسان، هیچبیر ائغرتیله مه دئییلدیر. اونون دیل-کیمیلیگی ایچسل اولانا گئدن یولو گؤستریر، آما خیال میال اولانا گئدن یولو دا.» موسیقینین سسلری نین دوپه دوز سسدن داها آرتیق بیر شئی اولماسی، اونلارین سؤزجوکلرمیش کیمی آلقیلانماسی یانیلقیسینی دوغورور. دیل ایله بنزرلیک شورادادیر. موزیکده سسدن داها آرتیق بیر شئی اولان سسلرین بیربیرییله اکله ملنمه سی، دیلده کی سؤزجوکلرین اکله ملنمه سی کیمیدیر. بو ندنله موزیک دیل کیمیدیر، اونون دا بسته جیدن بسته جییه، بیر طرز- دان بیر طرزا دَییشئن آکسانی واردیر. دیلی یوروملاماق دیلی آنلاماق، موسیقینی یوروملاماق ایسه موزیک یاپماق دئمکدیر. موسیقینی دوغرو چالماق، هر شئیدن اؤنج، اونون دیلینی دوغرو قونوشماقدیر. موسیقینی یوروملاما، اونو دئشیفره ائتمه دئمک دئییلدیر. دئشیفره ائتمه، موزیک دیلینی سؤزل بیر دیل اولاراق گؤرمئدیر. موسیقینین بؤیله بیر دئشیفره ائدیلمه یه ایهتییاجی یوخدور؛ او سؤیله یئجغینی کندی سؤیلر؛ یئتر کی دوغرو چالینسین. موزیک-دیل ایلگیسینده آدورنو'نون سون سؤزو، هر ایکیسی نین، زمینی موزیک اولان گئرگین بیر دییالئکتیکده اولماسیدیر. موزیک-دیل گئریلیمینی بوشلادیغی یئرده موزیک یوک اولور. چونکو او تاقدیرده موسیقینین ایچی بوشالیر، او کوف بیر شئی اولور. موزیک، دیلی کندیسینده، کندی طرزینده بولوندورماقلا، حیاتلا، توپلوملا، دونیایلا باغینی قورموش اولور. آما بو باغلانتی سایه سینده موزیکده بولونان شئی، یاشامسال، توپلومسال، دونیاسال بیر شئی دئییل، فقط موزیکسل بیر شئیدیر. 

   

  شیمدییه دک اله آلدیغیمیز موزیک استئتیگینه ایلیشکین قوراملارین دَیَرلندیریلمه سی، بو اله آلیشتا زادن واردی. اونلارین تک تک یئنیدن دَیَرلندیریلمه سینی وئرمه یه نییئتلی دئییلیز. آما اونلارین اوستوموزده بوراخدیغی ائتکیلردن یو- لا چیخاراق بازی شئیلر سؤیله مک ایستییوروز. ایلک ائتکیدن چیخان بیر سورو ایله باشلایالیم: دیگر صنعتلار سؤز قونوسو اولدوغوندا اولدوخچا آیاغی یئره باسان سؤزلر ائدن دوشونورلر بیله، ندن سیرا موزیغه گلدیگینده اوچمایا ائغیلیملی گؤرونویورلار؟ بونجا میستیک-مئتافیزیک-سپئکولاتیف و اگرتی (موقت) سؤزلرین باشقا بیر صنعت آلانیندا بو دنلی چوخ اولدوغو سؤیلنمز. اونلار سانکی بورادا بیر تور مشرولوق قازانییور. بو ندن بؤیله دیر؟ 

   

  رسیم، هئیکل کیمی بیر پلاستیک صنعت یاپیتی، ایکی یا دا اوچ بویوتلو اولاراق قارشیمیزدا دوران، آلقیلادیغیمیز سوموت، سابیت بیر نسندیر. اونون نه اولدوغو اوستونه قونوشولورکن قارشیدا دوران بو نسنئیه باخیلیر. بو قونوشمالار ایچین بو نسنه، آدئتا بیر دنک تاشیدیر. او، اونون آچیکچا گؤرونور اؤزللیکلرینی آراشدیرماق ایچین دایما بیزیم قارشیمیزدا کندی کندیسییله اؤزدئش اولاراق بولونور. شو هوسوس دیککاته آلینسین: بورادا یاپیتی وارلیکبیلیمسل بیر باخیشلا اله آلیشا ایلیشکین شئیلری سؤز قونوسو ائدییوروز. البتده پلاستیک بیر یاپیت دا آلیملاییجیدا بوراخدیغی ائتکیلر باخیمیندان، باشقا دئییشله، پسیکولوژیست بیر آچیدان اله آلیندیگیندا، آیری اؤزنلرده آیری ائتکیلر، تام اولاراق بلیرلنمئیئن ایزلنیملر بوراخاجاغی گؤز اؤنونه آلیناجاقدیر. آما موزیکده دوروم چوخ فرقلیدیر. دیگر صنعت طرزلاری کیمی باخیشیمیزی، آلقیلامامیزی بلیرله ین، سینیرلایان سابیت بیر نسندن یوخسون اولوندوغو ایچین موزیکده حیسس ئتمه، سینیرسیز، سونسوز و بلیرسیزدیر. و الیمیزین آلتیندا بؤیله بیر حیسس ائتمه دن باشقا هیچبیر شئی یوخ- تور، اوستونه قونوشاجاغیمیز نسنه اولاراق. او دا کندیسینی مئیدانا گدیرن شئی اولان زاماندا آکیپ گئدئن، تک بویوتلو سس و سس کومبیناسیونلاری کیمی گلیپ کئچیجیدیر. گئرچی شعرده ده بنزری بیر دوروم واردیر. آما بورادا موزیکدن فرقلی اولاراق بیر گؤستریلنی، بیر آنلامی اولان سؤز واردیر. و او، هر زامان قارشیمیزدادیر. شعری موزیغه یاکلاشدیران شئی ده اونون ایچینده کی موزیکدیر، آنلامییلا وئ/و یا بو موسیقینییله بیزده بوراخدیغی ائتکیدیر. شعردن سؤز ائدیلدیگینده موقتی سؤزلره یئر وئریلیرکن، دایما اونون بو ائتکیسی، یانی موزیکله اورتاق اولدوغو یؤنو سؤز قونوسودور. اؤته یاندان شعرده کی سؤزون آنلامی، دیلی کوللانانلارجا اورتاق بیر شئی اولاراق کولئکتیو بیلینچته بللی بیر نسنللیک قازانمیشدیر. اویسا موسیقینین دینله ییجیده کی ائتکیسی شعرده کی کیمی کوللئکتیو بیر آنلامدان یوخسوندور؛ هر دینله ییجی ایچین و هر بیر دینله ییجی نین فرقلی روح حاللاری ایچین فرقلیدیر. 

   

  موزیک کندیسینه وارلیکبیلیمسل آچیدان باخمامیزا آچیک بیر اولاناق وئرمئدیگی حالده، اونو بؤیله گؤرمک ایستئدیگیمیزده سجهئللینگ-سجهوپنهاوئر طرزینده و یا پیتهاگوراسچی طرزدا سؤزلردن باشقا یا دا ایستر پلاتونجو، ایستر مارکسیست اولسون دوز بیر یانسیتماجیلیگین (میمئتیزم) دیشیندا نه سؤیله یئبیلیریز؟ گئرچی مارکسیست یانسیتماجیلیک، موسیقینین تاریخسل اولوشومونو آچیکلامادا بیزه سوموت بلیرتیلر وئرییور. آما او، بللی بیر موزیک یاپیتی نین، اؤرنگین بئئتهووئن'ین  «آی ایشیغی سوناتی»نین نه یی یانسیتدیگینی ناسیل سؤیله یئبیلیر؟ موزیک نه بللی بیر شئیی یانسیدیر نه ده ایله دیر. تونلار، ایچلرینده بللی دویقولار اولان کاپلار میدیر کی اونلارلا بیزه او دویقولار ایله تیلسین! موزیک، یالنیزجا بیزده بازی دویقولار اویاندیریر. اویاندیرما باشقا شئی، ایله تمه باشقا. اوَت، تک دوغرو سؤزجوک «اویاندیرماق»دیر. آما اویاندیریلان ندیر؟ سوروسو قارشیسیندا یینه عئینی چارسیزلیغه دوشریز. توم او سپئکولاسیونلار، ائغرتیله مه لر، بو چارسیزلیگین اونانماسینی گؤستریر. 

   

  موزیک استئتیگی تاریخینده ائن چوخ یئری آلمیش اولان دویوسال ائتکی قورامی نین، موسیقینی دینله ییجیده بوراخدیغی ائتکی ایله اؤزدئشلشدیرمه سی ایسه باشقا بیر تهلیکئیی اورتایا چیخاریر: دییئلیم کی بو ساو دوغرودور. کندیسینه بللی بیر موزیک پارچا- سی دینله تیلن موزیک بئغئنیسی اولان بیر دئنگین ووجودونا باغلانان الئکتروتلار- لا اوندا بو سیرادا مئیدانا گلن فیزیولوژیک دَییشیکلیکلر ساپتانییور. عئینی ائتکیلری اورتایا چیخاراجاق کیمیاسال بیر مادده نین یاپیلدیغینی وارسایالیم. بو، اولاناقلیدیر. ایمدی موزیک پارچاسی ائتکیسییله اؤزدئش ایسه، بو ائتکییله اؤزدئش اولان کیمیاسال مادده یله ده اؤزدئشدیر. او زامان، جانینیز «آی ایشیغی سوناتی»نی دینله مک ایستئدیگینده، بونون یئرینه اوستونده «آی ایشیغی سوناتی» یازان بیر شیشه دن بیر تابلئت آلمانیز یئترلی اولاجاقدیر. بو قانیتلامامیزا شؤیله بیر اعتیراض یاپیلابیلیر: موزیکسل ائتکی اینسانداکی ساپتانابیلن فیزیولوژیک دَییشیملردن عیبارت دئییلدیر. او، بوندان داها آرتیق بیر شئیدیر. بونا دا یانیتیمیز شودور: او زامان، بیر تابلئتله الده ائدیلن ساپتانابیلن عئینی فیزیولوژیک دَییشیملرین عئینی «داها آرتیق بیر شئیی» وئرجگیندن سؤیلنمه سین؟ 

   

  توم بو سؤزلریمیزله، موسیقینین نه اولدوغو قونوسوندا قونوشمایی می یا- ساکلییوروز؟ البتده خئییر! آما بو قونوشمالاردان هیچ کیمسه اؤلچولو بیچیلی، نسنل، دئنئیسل بیلگیلر وئرن سؤزلر بکله مه سین. او تور سؤزلرین یئری موزیک دئییلدیر. بیلمه م بلیرتمه یه گئرک وار می: بورادا سؤز قونوسو اولان موزیک استئتیغی و یا فلسفه سیدیر؛ موزیکسل آکوستیک، موزیک پسیکولوژیسی، موزیکسل سئنتاکس، موزیک تاریخی کیمی آلت داللاری اولان گئنل موزیک بیلیمی دئییل.