آدورنو

آدورنو

توپلومبیلیم، روحبیلیم و موزیکبیلیم آلانلاریندا چالیشمیش، فرانکفورت اوخولو'نون " ائلئشدیرل قورامی�نین فلسفی معمارلاریندان اولان آلمان دوشونور آدورنو، 11 ائیلول 1903 ییلیندا آلمانیا�دا دوغدو. سونرالاری توم فلسفه جه گؤروشلرینه دامغاسینی ووراجاق اولان قانت'ین آری اوسون ائلئشدیریسی� آدلی کیتابینی توپلوم ائلئشدیرمنی و سینما قورامجیسی سیئگفریئد کراجاوئر'له بیرلیکده 2- جی دونیا ساواشی'نین بیتمسینه یاخین هر جومارته سی اؤیله دن سونرالاری اوخومایا باشلادی. کراجاوئر'ین رهبرلیگی آدورنو'یا، بو کیتابین یالنیزجا بیر بیلگیقورامی کیتابی اولمادیغینی، عینی زاماندا تینین تاریخسل قونومونون دا اوخونابیله جگی کودلانمیش بیر متین اولدوغونو دوشوندورتدو. آناسی نین و قیز قارداشی نین ائتکیلرییله موسیقییه قارشی بسله دیگی ایلگینی بسته یاپمایا دک واردیران دوشونور، ایی. دونیا ساواشی ییللارینی ایسه قالیفورنیا'دا سورگونده گئچیردی.آدورنو، 1924'ده ژوهانن Wولفگانگ گوئتهئ اونیوئرسیتئسی'نده ائدموند هوسسئرل اوزرینه یازدیغی تئزی تاماملایاراق فلسفه دوکتورو درجه سینی آلدی. بیر ایل سونرا آلبان برگ ایله کومپوزیسیون چالیشماق و آرنولد سجهوئنبرگ اطرافیندا توپلانمیش موزیسینلره، بسته جیلره قاتیلماق ایچین وییانا'یا گیتدی. وییانا گزیسی نین آدورنو اوزرینده کی ائتکیسی چوخ قالیجی اولدو؛ " یئنی موزیغین " هم اؤنده گلن بیر ساوونوجوسو اولدو، هم ده فلسفه جه بیچه می سجهوئنبرگ ایله برگ'ین " آتونال " کومپوزیسیون تئکنیکلری نین ایزلرینی هپ داشییاجاق حاله گلدی. فرانکفورت'داکی چالیشمالارینا دؤنن آدارنو، کیئرکئگاارد: قونستروکتیون دئس آستهئلیسجهئن (کیئرکئگاارد: ائستئتیک اولانین قورولوشو، 1933) آدلی کیتابییلا دوچئنتلیک سیناوینی وئردی. بو گوچ کیتابدا اوچ قونو داها بیر اؤنه چیخماقدادیر: 1) کیئرکئگاارد'دا، اؤزنللیک قاورامیندا اولدوغو کیمی، وارولوشسال اؤگه لری سویوت قاتئگوریلره دؤنوشدورمک یولویلا وارولوشچولوغون سوموتلاشما آرزوسونون آچیغا چیخاریلاراق ائلئشدیریلمسی؛ 2) شئیله شمیش توپلومسال دونیانین یعنی کیشیلرین اوزرینده باسقی قوران اؤزنللیگین ساولارینا قاییتسیز قالان قوروملار دونیاسی نین بیر اوخوماسی؛ 3) تانریبیلیمسل دوشونجه لرین تاریخسل و ماددی سوموتلاشدیریلماسی نین ساغلانماسی گیریشیمی. آدورنو، هیتلر آلمانیاسی'ندان 1934'ده قاچاراق اوکسفورد'ا مئرتون جوللئگئ'ا گلدی. بورادا گئچیردیغی اوچ بوچوق ییل ایچینده او زامانلار آرقاداشی ماخ هورکهئیمئر'ین یؤنئتیمینده کی اینستیتوت فور سوزیالفورسجهونگ'ون (توپلومسال آراشدیرمالار ائنستیتوسو) درگیسینه مقاله لر یازدی؛ داها سونرا 1956'دا یاییملاناجاق هوسسئرل اوزرینه بیر کیتاپ حاضیرلادی. ایی. دونیا ساواشی ییللارینی آبد'ده گئچیرن دوشونور بو سیرالاردا هورکهئیمئر ایله اورتاقلاشا دیالئکتیک دئر آوفکلارونگ (آیدینلانمانین دییالئکتیگی، 1947) آدلی کیتابی یازدی. ساواش سونا ارینجه ائنستیتو'یو یئنیدن قورماق ایچین فرانکفورت'ا دؤنن آدورنو ایزله ین ییرمی ییل ایچینده موزیک، ادبییات ائلئشدیریسی، توپلومسال قورام و فلسفه اوزرینه چیغیر آچیجی پک چوخ کیتاپ و مقاله یازدی. اؤرنگین، 1957 تاریخلی " سوجیولوگی آند ائمپیریجال رئسئارجه " (توپلومبیلیم و دئنئیسل آراشدیرما) آدلی مقاله سی آرتیق، 1960'لاردا آلمانیا'یی قاسیپ قاووران " اولگوجولوک تارتیشماسی " نین باشلاتیجیسی ساییلماقدادیر. آدورنو'نون ایکی اؤنملی فلسفه کیتابی دا بو دؤنمده یازیلمیشدیر: نئگاتیوئ دیالئکتیک (اولومسوزلاییجی دییالئکتیک، 1966) ایله آستهئتیسجهئ تهئوریه (ائستئتیک قورام، 1970) آدورنو'نون فلسفه سی، ایچینده یاشادیغی توپلومسال دونیا آنلاییشینا گؤستئردیغی بیر تپکی اولاراق اوخونابیلیر. او، ایلری باتی توپلوملاری نین مارکس'ین چؤزومله دیغی قاپیتالیست اورئتیم ایلیشکیلرییله قورولموش اولدوغوندان آصلا قوشقو دویمامیش، اؤزللیکله ده مارکس'ین متا فئتیشیزمی ایله قوللانیم دَیَری نین دَییشیم دَیَرینجه باسقی آلتینا آلیندیغی قونوسونداکی گؤروشلرینه تومویله قاتیلمیشدیر. آدورنو، آیریجا ایقتیصادی بیچیملندیرن دوزنکلرین آینیسی نین سونوچدا کولتورل ائتکینلیکلری ده بلیردیغی دوشونجه سینی ده بنیمسئدی. سرمایه نین، ایقتیسادی اوسساللاشدیرماسی نین دوغال سونوجو تحککوم و یوخسوللوق (قاباجا سؤیلنیرسه "عدالتسیزلیک" ) اولورکن، کولتورون اوسساللاشدیریلماسی نین سونوجو یابانجیلاشما و آنلامسیزلیق (قاباجا سؤیلنیرسه "یوخساییجیلیق " ) اولماقدادیر. آوروپا'دا فاشیزمین یوکسلمسی نین و ایشچی حرکتلری نین چؤزولمسی نین آردیندا یاتان - و داها سونرالاری یهودی سویقیریمی ایله دوروغونا اولاشان- ندنلره قارشیلیق آدورنو، مودئرن دونیانین توپلومسال و ایقتیسادی اؤرگوسونه سینمیش گئرچکدن قایدا دَیَر ایلریجی ائگیلیملرین وارلیغیندان قوشقو دویمایا باشلادی. حتی مودئرن توپلوملارین اوسساللاشدیریلماسی تاساریسی نین تاماملانمیش اولماقتان اوزاک اولدوغونا و دولاییسییلا ایچگودوسل اولاراق ایلریجی توپلومسال اولوشوملارین گلیشمئجی کئسیملری ده ایچینده اولماق اوزره مارخ'ین تاریخ قورامی نین دا ائگئمئن قاپیتالیست اورئتیمینینکینه بنزر اوسساللاشدیرما یاپیلاری طلپ ائتدیگینه اینانمایا باشلادی. آدورنو'یا گؤره مودئرنلیگین ان کؤکلو ایکیلئملری نین کؤکه نینده اوسون و اوسساللاشدیرمانین بو یاپیلاری وارسا، مودئرنلیگین بونالیمی تملده "اوسون بونالیمی" دئمکدیر. هر شئیدن اؤنجه گرکلی اولان دا اوسون ائلئشدیریلرک تداوی ائدیلمه سیدیر. آدورنو'نون مودئرن اوسون بونالیمی نین مرکزینده یؤنته مین، چؤزومله مه نین، سینیفلاندیرمانین، ائورنسللیگین و منطیقسل دیزگلیلیگین هر شئیدن اؤنجه گلدیگی مودئرن بیلیمسل اوسچولوغون اولدوغونا اینانجی تامدیر. آدورنو، نسنه لردن کؤکدن بیر بیچیمده باغیمسیز تانیملانان اوسون داغیلدیغینی، بوزولدوغونو ایلری سورر. آیدینلانمانین دییالئتکیغی�نده آدورنو، اوسساللیغین سوی کؤتوگونو چیخارمایی آماچلار. آیدینلانما، اینسانین قورقولاری نین و اوموتلاری نین بولاشدیغی دوغال دونیایا، سؤیلنلره قارشیدیر. اوسون سؤیلندن اوستونلوغو وارساییمی، بؤیله لیکله، اوسون اینسانبیچیمجی یانسیتیملاریندان قورتولوشو حالینه گلیر. اوس دونیایی اؤزنل ایزدوشوملردن چوخ نسنل بیر بیچیمده رسم ائدر. آدورنو، بو آبارتیلی اوس تابلوسونو هم بیچیم هم ده ایچریک باخیمیندان چلیشکیلی بولور. اونا گؤره سؤیلن ده اوس دا اینسانلیغین کئندیسینی سؤیلنسل گوچلردن قورتاراراق گئرکسینیملرینی قارشیلاماق و توتقولارینی دویورماق ایچین دوغال دونیا اوزرینده دئنئتیم قورما ساواشیمی سونوجو اورتایا چیخمیشدیر. دئمک کی، آیدینلانمیش اوسون اؤزرکلیگی وارساییمی ایچین گرکلی بیچیمسل نیته لیکلر، گئرچکده اینسانین دوغایلا ساواشیمی ایچینده اینسانین سوی کوتوغو اوزرینده تمللنمکده دیر. آیدینلانمیش اوس نسنل دئییلدیر؛ دوغایی دئنئتیم آلتیندا توتماق ایسته یئن اینسانین توتقولاری نین خیدمتینده دیر. بؤیله سی بیر اوس اینسانین آیاقدا قالما گودوسونون سوموتلاشماسییلا، دولاییسییلا آنجاق کندیسی بیر آراچ اولدوقچا آنلام قازانیر. آدورنو'نون فلسفه جه دوروشو یا دا ائتکینلیگی، کندیسینی آچیقچا صنتسل مودئرنلیغین ائیله ملرینه و یازقیسینا باغلار؛ بو ندنله ده ایچ توتارلیغی عکسیکسیزدیر. آدورنو، فلسفه نین فویاسینی اورتایا چیخارماق ایستر؛ اوسچولوغو و آنلاما یئتیسینی، بونلارین " اؤزدئشی اولمایان اؤته کیسییله" تمللندیرمک ایستر. 6 آغوستوس 1969�دا اؤلن آدورنو'نون دیگر اؤنملی یاپیتلاری آراسیندا آرنولد سجهوئنبرگ'ین آتونال موزیغینی موزیقال مودئرنیزمین ان اوست نؤقطه سی اولاراق ساووندوغو (یئنی موزیغین فلسفه سی، 1949)؛ سوموت، بیرئیسل دئنئییمین مودئرن، بورژووا توپلومونداکی یوخ اولوشونا ایلیشکین دوشونجه لرینی یانسیتان یوز اللی اوچ چارپیجی آفوریزمادان اولوشان مینیمامورالیا (1951)؛ هوسسئرل'ه ایلیشکین، گؤرونگوبیلیمین قاچینیلماز سویوتلوغو یا دا آرادیغی سوموتلوغو ایتیرمه یه یازقیلی اولوشو اوزرینده دوران و" یوغون" بیر اوخوما سونوجو اورتایا چیخان زور متاکریتیک دئر ائرکئننیستهئوریئ. ستودیئن اوبر هوسسئرل اوند دیه پهانومئنولوگیسجهئن آنتونومیئن (بیلگیقورامی نین اوست ائلشدیریسی: هوسسئرل ایله گؤرونگوبیلیمسل چاتیشقیلار اوستونه اینجه له مه لر، 1956)؛ هئگل اوزرینه دئنمئلردن اولوشان درئی ستودیئن زو هئگل (هئگل اوستونه اوچ چالیشما، 1963) ایله هئیدئگگئر'ین وارولوشچولوغونو سویوت و تاریخدیشی اولاراق یوروملادیغی ژارگون دئر ائیگئنتلیجهکئیت (صاحیجیلیک ژارقونو، 1964) ساییلابیلیر.