اویقو اوزرینه

Dr. Yalçın Güran

اویقو اوزرینه

  دوش گؤرمه ایله رئم اویقوسو آراسینداکی ایلیشکی، ایلک کز 1953 ده ائوگئنه آسئرینسکی ایله اونون طیب فاکولتسینده کی اؤیرَتمنی ناتهانیئل کله یتمان طرفیندن اورتایا قونموشدور. آسئرینسکی بو کشفی یاپدیغی ییل جهیجاگو اونیوئرسیتسینی یئنی بیتیرمیشدی. بو بولوشلاریندان اؤتورو آسرینسکی ایله کلیتمان مودرن اویقو آراشدیرمالاری نین قوروجوسو اولاراق بیلینیرلر. 

   

  آنجاق چوخ داها گئریلره گیدرک، اویقو اوزرینه ایلری سورولموش قوراملار ایله بونون اوزرینده یاپیلان چالیشمالارا بیر گؤز آتماق گرکیر. 

   

  اون دوققوزونجو یوزایلده اویقو اوچون پک چوخ قورام ایلری سورولموشدور. اویقونون ندنینی آنلاتمایا چالیشان بو قوراملارین بعضیلری شونلاردیر : 

   

  1-  ان چوخ توتولان بیر قوراما گؤره، اویقو ایله قان دولاشیمی آراسیندا بیر ایلیشکی اولماسیدیر. اؤزللیکله اویقونون، بئیینده قان آخیمی نین آرتماسی یا دا قان باسینجی نین یوکسلمه سی یا دا بئیینده قان آخیمی نین آزالماسی سونوجو اورتایا چیخدیغی دوشونولویوردو. بو سون فیکری ایلک کز ع.اؤ. 6 اینجی یوزایلده بیر یونان حکیمی اولان آلامئون ایلری سورموشدور. 

   

  2- ایکی کیمیاسال یاخلاشیمین اویقو ندنی اولدوغو ایلری سورولمکده ایدی. بونلاردان بیریسی بئیینده اوکسیژن آزلیغی نین اولماسی، ایکینجیسی ایسه کلسترول، کاربون دی اوکسید، "اوروتوکسینلر"  یا دا "لؤقونین"لر کیمی زهرلی مادده لرین بئیینده بیریکمه سی ایدی. بو زهرلی مادده لر گون بویو بیریکرک اویقویا ندن اولویورلار، آما اؤته یاندان اویقو سیراسیندا یاواش یاواش یوخ اولویورلار دییه دوشونولویوردو. 

   

  3- مرکزی سینیر سیستئمی اوچون یئنی بیر یاخلاشیم، سینیر سیستئمی نین ائلئکتریک ائتکینلیگی نین اولدوغونون گؤستریلمه سی ایله بئیینلرده نؤرون’ون ایسیملندیریلمه سی سونوجو، 19 یوزایلین اورتالاریندا اویقو ندنی اوچون نؤرال قوراملار اورتایا چیخدی. بونلاردان بیری، اویقو سیراسیندا سینیر هوجرلری آراسینداکی ایله تیشیمین "نؤرون ایفلیجلیگی" ایله کسیلمه سیدیر دییه دوشونولمه سیدیر.

   

  4- داها اؤنجه یاپیلمیش اولان دئنئیلر دابان آلیناراق داورانیش قوراملاری، 1800 لو ییللارین سونلاریندا اورتایا قوندو. بیر"اؤنله ییجی رفلئکس"ین اویقویا ندن اولدوغو ایلری سورولدو. باشقا بیر دئییشله ، اویقو بیر شئیین قاپاتیلماسی یا دا اورتادان قالدیریلماسییلا اولوشویوردو.

   

5- بو اؤنله ییجی رفلئکس قورامی گئنیشله تیلرک، اویانیقلیغین ایتیریلمه سی نین دویولارین اویاریلمالاری نین یوخ اولماسییلا باغینتیلی اولدوغو سؤیله ندی. بو قورام، یوزایلین سونوندا، اویقو ایله اویانیقلیغین اوزرینده بئینین ائتکیسی نین اولدوغونون بولونماسییلا ترک ائدیلدی. 

      بئیینده قان آخیمی نین آزالماسی نین اویقویا دئییل، آما باییلمایا ندن اولابیله جگینی بو گونکو بیلگیلریمیزه گؤره اونایلییوروز. آنجاق باییلما پاتولوژیک بیر اولای اولوپ، فیزیولوژیک بیر اولای اولان اویقویلا اؤزدئشله شدیریله مز.

   

  یئنه بو گون ده، زهرلی مادده لرین بیریکمسییله ، اؤرنکسه کاربون دی اوکسیدین بیریکمه سینه باغلی اولارال اویقو حالی نین اورتایا چیخاجاغی بیلینیر. آما بو بیر پاتولوژیک دورومدور. اویقو ایسه یاشامین نورمال بیر پارچاسیدیر. ایکیسی آراسینداکی آیریمی یاپابیلمک گرکیر. 

   

  اسکیلرین نؤرون فلجی دئیه تانیملادیقلاری دوروم، بو گون بئیین ییخیملاریندا گؤروله بیلن بیر اؤزللیکدیر. بو دا پاتولوژیک بیر اولای اولوپ، نورمال اویقویلا هیچ بیر ایلیشکیسی یوخدور. کوما بو اوزدن اولوشور. 

   

  بونلاری ندن سؤیلویوروز؟… 

   

  چونکو، بئیین کیمی ایشله ولرینی تام اولاراق بیله مه دیگیمیز بیر اورگانین ائتکینلیکلری چئرچیوه سینده عآغیل یورودورکن، هرزامان یانیلقییا دوشمه اولاسیلیغینی دا بیرلیکده گلجگینی قبوللنمک زورونداییز. بلکی بوندان ایکی یوزایل سونرا، اویقو اوچون بو گون سؤیله دیکلریمیزه بآخیپ، "نه قدر آیقیری فیکیرلر اورَتمیشلر؟" دئیه دوشونوپ شاشقینلیغا دوشه بیلیر، بیزدن سونرا گلنلر. 

   

  هیچ اونوتماماق گرکیر کی، ییرمی بیرینجی یوزایلین باشلاریندا اولمامیزا قارشین، بئیین ایشله ولری قونوسوندا پک فازلا بیلگیمیز یوخ. بو بیلگی داغارجیغی تام دولونجایا قدر گل-گیت’لر یاشایاجاغیمیز بللیدیر. نه یازیق کی، بییولوژی ایله طیببین الیندن، بلکی ده اویقولادیقلاری یؤنته ملرین اؤزللیکلرینه باغلی اولاراق، بوندان فازلاسی گله مه مکده دیر. 

   

  طیب آراشدیرمالاری یؤنته مینده کی باشلیجا اکسیکلیگین، قوللانیلان بیلیم دیلی نین ماتئماتیک دیلی اولماماسی کیمی گؤرونویور. بیر اؤرنک اولاراق فیزیگی آلیرساق، بو دیسپلینی نین دیلی ماتئماتیک اولدوغو ایچیندیر کی بو قدر ایلری گیده بیلمیش، واردیغی سونوچلار اولدوقچا اوزون سورلر سونوندا دَییشیکلیگه اوغرار اولموشدور. طیبده ایسه 3 – 5 ایلده بیر، بیربیرینه تومویله ضید دَییشیک گؤروشلره یئر وئریلمکده دیر. 

   

  بیر ده، طیب آراشدیرمالاریندا گئنللیکله دئنئمه-یانیلما یؤنته می قوللانیلیر، بو یؤنته مین بیلیمسل آراشدیرمالاردا یئری اولاماز. کسینلیکله بیر کنارا بوراخیلمالیدیر. 

   

  ماتئمادیگین نه دَنلی اؤنملی اولدوغو قونوسوندا گالیله و گالیله ی’ نین 16. اینجی یوزایل سونلارینا دوغرو، دئمک کی بوندان یاخلاشیق بئش یوزییل قدر اؤنجه، سؤیله دیگی شو سؤزلرین یئتری قدر آچیق، آیریجا چارپیجی اولدوغو قانیسینداییز : 

   

   «بیلیم، گؤزلریمیز اؤنونده آچیق دوران ‘ئورن’ دئدیگیمیز او گؤرکملی کیتابدا یازیلیدیر. آنجاق، یازیلدیغی دیلی و آبج (الفابئسینی) اؤیرنمه دن بو کیتابی اوخویاماییز. بو دیل ماتئماتیکدیر. بو دیل اولمادان کیتابین بیر تک سؤزجوگونو آنلامایا اولاناق یوخدور.»

   

  اویقو اوزرینه دویولان ایلک ایلگی نین تاریخینی سؤیله مک زوردور. بونا بنزیه رک، ایلک اویقو آراشدیرماسینی یاپان کیشی نین کیم اولدوغو یا دا اوزرینده چالیشدیغی قونونون نه اولدوغونو بیله بیلمک ده قولای دئییلدیر. آفیوننون بولونماسی سونوجو اسکی میصیردا اویقوسوزلوق ساغیتیمی نین یاپیلماسی (ع.اؤ. 1300)، بیر باشلانقیچ نؤقطه سی اولاراق آلینابیلیر می؟… یا دا اوندان چوخ سونرا یونان حکیمی آلامئون’ون (ع.اؤ. 600) اویقو اوچون ایلری سوردوگو بئیین قان دولاشیمی ایله ایلگیلی قورام می چیخیش نؤقطه سیدیر؟… یوخسا هیپپوجراتس’ین جورپوس هیپپوجراتیجوم’ اوندا سؤزونو ائتدیگی (ع.اؤ. 400) "اویقو قورامی"می اویقو قونوسونداکی دوشونجه لر اوچون بیر باشلانقیچ اولابیلیر؟ 

   

  بونلاری بیرر باشلانقیچ اولاراق آلساق بیله 1800 لو ییللارین باشلارینا قدر، اویقو آراشدیرمالاری اوچون هیچ بیر چالیشمایا راستلامییوروز. بو آلانا، هریستییانلارین موقددس کیتابی ایله حضرت محمدین اویقویا یاپدیقلاری گؤندرمه لرله ع.اؤ. 350 ایلینده آریستوتله ’ین اویقویو "قوروما اوچون بیر دویقو آلقیلاماسی نین باسدیریلماسی" بیچیمینده یاپدیغی تانیم دیشیندا، اوزون بیر سس سیزلیک دؤنمی ائگئمن اولویور. 

   

  بو سس سیزلیگی پوزان بیر تک چالیشمایا تانیق اولویوروز. 1729 ایلینده، بیر فرانسیز آسترونومو اولان ژئان ژاجقوه س د’ورتووس ده مایران بیتکیلرده بییولوژیک اویوملار اوزرینه آراشدیرمالار یاپمیش. بو آراشدیرماجی، هرشئیدن اؤنجه بییولوژیک اویوملارلا دئنه مه لر یاپیلماسی گرکدیگینی دوشونمکده ایدی. 

   

  آرادان گئچن بو اوزون زامان سورسینده، بییولوژی ایله طیبده اولان ایلرله مه لر، بلکی ده قونونون آنلاشیلماسی اوچون بللی دوزئیه وارما اولاناغی وئرمیشدیر بیزلر.  .

  اؤیله کی اوزون بیر آرالیقدان سونرا ایلرله مه هیزلا گلمیشدیر. هاروارد اونیوئرسیتسی پسیکیاتری پروفئسؤرو ژامس آللان هوبسون یایینلادیغی sleep آدلی کیتابی نین همن باشیندا، «سون 60 ایلده، گئچدیگیمیز 6000 ایلدن چوخ داها فازلا اویقو اوزرینه بیلگی ائدیندیک» دئمیشدیر. 

   

  گئرچکدن ده نؤرولوژی، پسیکولوژی، پسیکیاتری، فیزیولوژی، کاردیولوژی، اوتو-رینو-لارینقولوژی – لیسته ییی داها دا اوزاتما اولاناغی واردیر – ، دیسیپلینلری، اویقویو کندی آلانلاری ایچینده اینجه له مه یه آلمیشلاردیر. بو دوروم اویقونون بیر چوخ دیسیپلینی ایلگیلندیردیگینی گؤسترییور. 

   

  1800- لو ایللرین باشلاریندا ایکی نؤرو-آناتومیجی، اویقو ایله اویانیقلیق قونوسوندا آنلاملی اولان دئنئیلر یاپدیلار. 1809 ییلیندا لویگی رولاندو قوشلارین بیر بئیین یاریم کوره سینی چیخاردیغی زامان سورکلی اویقو دورومونا گئچدیکلرینی گؤستردی. 

   

  آنجاق بورادا، بونا بیر سورویلا آچیقلیق گئتیرمک گرکیر. قوشلارین بیر تام بئیین یاریمکوره سی چیخاریلدیغینا گؤره. آلینان سونوچ دوغال، نورمال بیر اویقومودور؟… یوخسا، پاتولوژیک بیر دوروم اولان کوما حالی میدیر؟… یاپیلاجاق بیر ایرده له مه سونوجو اورتایا چیخابیله جک بو سورولارین یانیتلاری نین ایلگی چکیجی اولاجاغی قانیسینداییز.

   

  ماریه ژان پیئرره فلوورنس ده، 1822 ده عینی دنئیی گووَرجینلر اوزرینده تکرارلادی. هرایکی دئنئیین ده سونوچلاری عینی اولموشدور. 

   

  بو سوره ایچینده، اینسانلارا کرونوبییولوژی اویقولاماسی یاپیلمیشدیر. کرونوبییولوژی، بییولوژیک اولقولار اوزرینه زامان دؤنملری ایله چئوره نین ائتکیلرینی اینجه لر. بونا بییولوژیک آهنک’لر (biologic rhytms) ده دئنیر. اون سکیزینجی یوزایلده کارولوس لیننائوس چیچکلرین پئتاللری نین، گون ایشیغینا اویوملو اولاراق آچیلیپ قاپانمالارینی اینجه له یَرک بونون چئوره ایله اولان ایلگیسینی گؤستردی. 

   

  de Candolle ile Pfeffer’i، 1845 ایلینده " Anatomy of Sleep" اویقونون آناتومیسی آدلی کیتابینی یایینلادی. بو یاپیتیندا اویقودا گؤرولن دوشلری اینجئله ییپ بو قونوداکی دوشونجه لرینی دیله گتیرمیشدیر. 

   

  بوتانیکچی de Candolle ile Pfeffer’in یاپدیقلاری کیمی، بیتکیلری اینجه له ین بیلیم آداملاری نین دئنئیلری، بیتکیلر اوزرینده بییولوژیک دؤنملر ایله چئوره ائتکیلری نین اؤنمینی آنلاتماقدادیر. کندی اوزرلرینده یاپدیقلاری دئنئیلرله ، Davy 1845 ده، Ogle 1866 دا ووجود ایسیلارینداکی دَییشمه لری گؤستردیلر. بونلار ووجود ایسیسی کیمی اولایلارین بییولوژیک دؤنگولر ایله دوزگون گلیشن دیش ائتکنلردن ائتکیله ندیگینی وارسایدیلار.

   

  Henri Pieron، بیر فرانسیز بیلیم آدامی، 1913 ایلینده، اویقونون فیزیولوژیک یؤنلریندن سؤز ائدن « Le Probleme Physiolojique Du Sommeille» آدلی یاپیتینی یازدی. 

   

  «آمریکان اویقو آراشدیرمالاری نین باباسی» اولاراق نام یاپمیش Dr. Nathanniel Kleitman,، 1920 لی ایللرده، circadian rythms ایله اویقو یوخسونلوغو قونولارینی اینجه له ییپ بعضی بولوشلارا اولاشدی. 

   

  هانس بئرگئر، آلمان پسیکیاتریستی، کافاتاسی دریسینه (scalp) ائلئکترودلار یئرله شدیریپ بئیین ائتکینلیکلری سونوجو اورتایا چیخان ائلئکتریک دالقالاری نین اویقو ایله اویانیقلیق دؤنملرینده فرقلی اولدوقلارینی، 1929 ایلینده بولدو. سونرادان 1930 لو ایللرده، بئیین ائتکینلیکلرینی اؤلچن ائلئکترونیک آلتلر، (EEG=Elektroensefalograf) گلیشدیریلمیشدیر. 

   

  هاروارد اونیوئرسیته سی آراشدیریجیلاری، 1935 ده، اویقو سیراسیندا دَییشیک دوزئیده بئیین ائتکینلیکلری اولدوغونو ساپتاییپ، بونلاری دَییشیک اویقو ائوره لری اولاراق آدلاندیردیلار. 

   

Frederic Bremer، 1930 لو ایللرده پیشیکلردن آلدیغی eeg اؤرنکلرییله اویقونون اؤن بئییندن قایناقلاندیغینی گؤستردی. 

   

Walter Hess، بیر ایسویچرلی فیزیولوق، 1940 لی ایللرده، حئییوانلاردا thalamus’un ائلئکتریک آخیمییلا اویاریلماسی سونوجو اویقو حالینی مئیدانا گتیردی. یئنه عینی ایللرده شیکاگو اونیوئرسیته سیندن Robert Moore اویقو-اویانیقلیق دئنئتله مه مرکزی نین یئرینی بئلیرله دی. بونون تالاموس’دا بولونان surprakiasmatik چکیردک اولدوغونو گؤستردی. 

   

  گوستاو کرامر ایله Klaus Hoffmann، 1950 لرده، بیر بییولوژیک ساعاتین وارلیغینی قانیتلادیلار. عینی زامان دیلیمینده، Colin Pittendrigh circadian ساعات (دونیانین 24 ساعاتلیک دؤنوشویله ایلگیلی فیزیولوژیک ریتملر) ایله بونون ایسییلا اولان ایلگیسی اوزرینه آراشدیرما یاپدی. عینی دؤنمده، Colin Pittendrigh جیرجادیان ساعاتلرله بونلارین ایسییلا ایلگیسی اوزرینده دنئیسئی اولاراق چالیشدی. 

   

  داها باشدا سؤزونو ائتدیگیمیز، Dr. Nathaniel Kleitman ایله اؤیرنجیسی Eugene Aserinsky، اویقو سیراسیندا گؤز کوره سی حرکتلرینی اینجه له یَرک رئم اویقوسونون وارلیغینی بولاراق تانیملاندیلار. 

   

  Dr. Kleitman’ınاؤیرنجیسی Dr. William C. Dement، 1955-1957 ایللرینده اویقو ائوره لری ایله 90 دقیفه لیک اویقو دؤنملرینی تانیملادی. در. دئمنت اویقو دؤنملرینی پیشیکلر اوزرینده آنلاتمیشدی. بو اونو اویقو دئنئیلری نین اینسانلاردا اولدوغو کیمی حئیوانلاردا دا یاپیلابیله جگی فیکرینه گؤتوردو. 

   

  فرانسا، Lyon اونیوئرسیته سیندن Michel Jouvet، 1959 ایلینده بئیین اؤلومونده ائئگ بلیرتیلرینی تانیملادی. 

   

  Wیللیام دئمنت، 1960 لی ایللرده، رئم اویقوسو سیراسیندا، بئیین ساپیندان بئیین کورتئکسی گؤرونتو مرکزینه ایشارتلر (سیگنالس) گیتدیگینی بولدو. عینی سیرالاردا ایسویچره باسئل اونیوئرسیته سیندن Marcel Mounier اویقو مئیدانا گتیرن بیر پئپدید

 (delta sleep-inducing peptide, DSIP) بولدو. بو مادده بیر حئیوانا ائنژئکته ائدیلدیگینده، اونون درین اویقویا گئچمسینه ندن oup REM اویقوسونون توپلام سوره سی نین اوزاماسینا ندن اولویوردو. 

   

Michel Jouvet، 1961 ده، فیزیولوژیک اویقونون ایکی بیله شندن اولوشدوغونو، بونلاردان بیری نین telensefalik اویقو (یاواش دالقالی اویقو)، اؤته کینین rombosefalik اویقو (پارادوکس اویقو) اولدوغونو گؤستردی. 

   

  فرانسادان سیففر، 1962 ده، یئرآلتی یاشامینی قوللانیپ ایشیق کیمی دیش اورتام ائتمنلرینی یوخ ائدرک، جیرجادیان ریتم دئنئیلرینی باشلاتدی. 

   

  عینی ایل آلمان آراشدیرماجیلار، Aschoff ایله Wever اینسان دنکلری، هرطرفی قاپالی بیر اودایا قویاراق، سینیرلی دیش اورتام ائتکیلری آلتیندا، اینسانلاردا جیرجادیان ریتم ائتکیلرینی آراشدیردیلار. 

   

  ه. گاستاود ایله آرخاداشلاری، 1965 ایلینده اویقودا مئیدانا گلن آپنئا’یی (سولونوم دورماسی) کشف ائتدیلر. 

   

  Elio Lugoresi, G. Coccagna ایله M. Montavanni بیرلیکده، آپنئا آراشدیرمالارینا گیریشدیلر. 

   

  یاشی 85 ه اولاشمیش بئلچیکالی Frédéric Bremer، 1977 ایلینده، کندیسی نین اونلو " Editorial Review on Cerebral Hypnogenic Centers " آدلی مقاله سینی یازدی. بو ماقاله ده برمر، اویقونون اؤنله ییجی یا دا اؤنله ییجی اولمایان بیر دیزی اولایلار زینجیری سونوجو بئینین اویاریلماسیندان قایناقلانابیله جگینی آنلاتدی. 

   

Tennessee Üniversitesinden James Krueger، 1980 لی ایللرده "Faktör S"  دئدیگی بیر مادده تانیملادی. هاروارد اونیوئرسیته سیندن Pappenheimer، بونو muramyl peptide اولاراق حئیوانلارا ائنژئکته ائدیلینجه درین اویقویا ندن اولدوغونو کشف ائتدی. بو مادده باغیشیکلیق سیستئمینجه اورَتیلییوردو. 

   

  داها سونرا Krueger muramyl dipeptide (مدپ) ایله چالیشمالارینی سوردوردو. بو مادده نرم اویقوسو مئیدانا گئدیردیگی کیمی ووجود ایسیسی نین یوکسلمه سینه ده ندن اولویوردو. مدپ نین Cytokin’ler یاپیمیندا رول اوینادیغینی دا بولدو. Cytokin’ler باغیشیقلیق سیستئمییله ایلیشکیلی، باغیشیقلیق یاپان مادده لردیر. بونلارین بعضیلری اویقویو دا ائتکیلر. 

   

شیکاگو اونیوئرسیته سیندن Allan Rechtshaffen, William Dement ایله بیرلیکده، 1979 ایلینده اؤزگون آدییلا "Association for Psycholophysiological Study of Sleep"ی (شیمدیکی آدییلا  " Sleep Research Society " ) قوراراق 1982 ایلینه قدر باشقانلیغینی یاپدی. 

   

  بوندان سونرا عینی آماچلا دَییشیک آدلاردا بیر چوخ درنک قورولموش اولوپ اویقو قونوسو اوزرینده یوغونلاشمیشلاردیر.